Dane pochodzą z oficjalnych ulotek i ChPL. Zostały wyodrębnione automatycznie (częściowo z użyciem AI), więc treści mogą być niepełne, przybliżone lub błędne. Wiążący jest zawsze oryginalny dokument. Brak informacji w serwisie nie oznacza, że jej nie ma. To nie jest porada medyczna, ranking ani polecenie leku: o wyborze i dawkowaniu decyduje lekarz lub farmaceuta. Nie odstawiaj leków na własną rękę. W razie nagłego, ciężkiego objawu dzwoń pod 112.
Dokumenty: wspólne dla wszystkich mocy
Dotyczy wszystkich mocy: te bloki mają dla każdej mocy ten sam zapis w dokumentach, więc są pokazane raz. Linki do plików ulotki i ChPL każdej mocy są w tabeli „Dostępne moce i opakowania”.
Dane z dokumentów wyodrębnione automatycznie
- Przechowywanie
- źródło: ChPL, pkt 6.4
- Termin ważności
- 3 lata (opakowanie nieotwarte)
źródło: ChPL, pkt 6.3
- Substancje pomocnicze
- - Zawartość kapsułki: o sacharoza, ziarenka; o kwasu metakrylowego i etylu akrylanu kopolimer (1:1), dyspersja 30% (Eudragit L30D55); o hypromeloza; o sacharoza; o krzemionka koloidalna, bezwodna; o talk; o trietylu cytrynian; o Plasacryl T20 (glicerolu monostearynian, trietylu cytrynian, polisorbat 80)
- o kapsułki 30 mg: ▪ tytanu dwutlenek (E 171); ▪ żelatyna; ▪ FCF - FD&C Blue 2 (E 132); ▪ woda
- o kapsułki 60 mg: ▪ tytanu dwutlenek (E 171); ▪ żelatyna; ▪ FD&C Blue 2 (E 132); ▪ żelaza tlenek żółty (E 172); ▪ woda
źródło: ChPL, pkt 6.1
- Substancje wymienione w dokumencie (m.in. alergeny, cukry, alkohol, sód)
- barwniki: w składzie (o kapsułki 30 mg); w składzie (o kapsułki 60 mg)
- sacharoza: wymieniona w ChPL pkt 4.4; w składzie (- Zawartość kapsułki)
- sód: mniej niż 1 mmol (23 mg) na kapsułkę (ChPL pkt 4.4)
źródło: ChPL, pkt 4.4, ChPL, pkt 6.1
Pokazane są tylko substancje wymienione w dokumencie; brak wzmianki nie oznacza, że substancji nie ma w leku.
- Opakowanie i akcesoria
- opakowanie bezpośrednie: blister
źródło: ChPL, pkt 6.5
- Wygląd
- biały zielony niebieski
Lek Duloxetine Medical Valley to kapsułki dojelitowe, twarde. Każda kapsułka zawiera peletki chlorowodorku duloksetyny, pokryte warstwą chroniącą je przed działaniem soku żołądkowego. Lek Duloxetine Medical Valley 30 mg to twarda, żelatynowa kapsułka, z nieprzezroczystym niebieskim wieczkiem i nieprzezroczystym białym korpusem. Lek Duloxetine Medical Valley 60 mg to twarda, żelatynowa kapsułka, z nieprzezroczystym niebieskim wieczkiem i nieprzezroczystym zielonym korpusem. źródło: Ulotka, pkt 6, ChPL, pkt 3
- Prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn
- dokument: możliwy wpływ lub zalecana ostrożność źródło: „Nie przeprowadzono badań nad wpływem duloksetyny na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn. Podczas stosowania duloksetyny może wystąpić sedacja i zawroty głowy. Należy poinformować pacjentów, aby unikali potencjalnie niebezpiecznych czynności, takich jak prowadzenie pojazdów czy obsługiwanie maszyn, w przypadku wystąpienia sedacji lub zawrotów głowy.” · ChPL, pkt 4.7
- Działania niepożądane
143 pozycji wyodrębnione przez model AI
- bardzo często: Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia; Zaburzenia żołądka i jelit; Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych; Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej; Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej; Zaburzenia nerek i dróg moczowych
- często: Zmniejszenie łaknienia; Bezsenność; Pobudzenie; Zmniejszenie libido; Lęk; Zaburzenia orgazmu; Nietypowe sny; Letarg; Drżenie; Parestezja; Niewyraźne widzenie; Szumy uszne; Kołatanie serca; Zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi; Nagłe zaczerwienienie skóry, zwłaszcza twarzy; Ziewanie; Zaparcia; Biegunka; Ból brzucha; Wymioty; Niestrawność; Wzdęcia; Nasilone pocenie się; Wysypka; Ból mięśniowo-szkieletowy; Kurcze mięśni; Bolesne lub utrudnione oddawanie moczu; Częstomocz; Zaburzenia wzwodu; Zaburzenia wytrysku; Opóźnienie wytrysku; Upadki; Zmęczenie; Zmniejszenie masy ciała
- niezbyt często: Zapalenie krtani; Hiperglikemia; Myśli samobójcze; Zaburzenia snu; Bruksizm; Dezorientacja; Apatia; Mioklonie; Akatyzja; Nerwowość; Zaburzenia uwagi; Zaburzenia smaku; Dyskineza; Zespół niespokojnych nóg; Zła jakość snu; Rozszerzenie źrenicy; Zaburzenia widzenia; Zawroty głowy pochodzenia błędnikowego; Ból ucha; Tachykardia; Nadkomorowe zaburzenia rytmu serca, głównie migotanie przedsionków; Omdlenie; Nadciśnienie tętnicze; Niedociśnienie ortostatyczne; Uczucie zimna w kończynach; Ucisk w gardle; Krwawienie z nosa; Krwotok z przewodu pokarmowego; Zapalenie żołądka i jelit; Odbijanie się ze zwracaniem treści żołądkowej lub gazu; Zapalenie błony śluzowej żołądka; Zaburzenia połykania; Zapalenie wątroby; Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT, fosfataza alkaliczna); Ostre uszkodzenie wątroby; Nocne poty; Pokrzywka; Kontaktowe zapalenie skóry; Zimne poty; Reakcje nadwrażliwości na światło; Zwiększona tendencja do powstawania siniaków; Napięcie mięśni; Drżenie mięśni; Zatrzymanie moczu; Uczucie parcia na pęcherz; Oddawanie moczu w nocy; Nadmierne wydzielanie moczu; Zmniejszenie diurezy; Krwotok z dróg rodnych; Zaburzenia miesiączkowania; Zaburzenia funkcji seksualnych; Ból jąder; Ból w klatce piersiowej; Nietypowe samopoczucie; Uczucie zimna; Pragnienie; Dreszcze; Złe samopoczucie; Uczucie gorąca; Zaburzenia chodu; Zwiększenie masy ciała; Zwiększenie aktywności fosfokinazy kreatynowej we krwi; Zwiększenie stężenia potasu we krwi
- rzadko: Reakcja anafilaktyczna; Zespół nadwrażliwości; Niedoczynność tarczycy; Odwodnienie; Hiponatremia; Zespół nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH); Zachowania samobójcze; Mania; Omamy; Agresja i gniew; Zespół serotoninowy; Drgawki; Niepokój psychoruchowy; Objawy pozapiramidowe; Jaskra; Przełom nadciśnieniowy; Śródmiąższowa choroba płuc; Eozynofilowe zapalenie płuc; Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej; Obecność świeżej krwi w kale; Nieprzyjemny oddech; Mikroskopowe zapalenie jelita grubego; Niewydolność wątroby; Żółtaczka; Zespół Stevensa-Johnsona; Obrzęk naczynioruchowy; Szczękościsk; Nieprawidłowy zapach moczu; Objawy menopauzy; Mlekotok; Hiperprolaktynemia; Krwotok poporodowy; Zwiększenie stężenia cholesterolu we krwi
- bardzo rzadko: Zapalenie naczyń skóry
- częstość nieznana: Kardiomiopatia stresowa (zespół takotsubo)
- częstość niepodana w tekście: nudności; ból głowy; suchość w jamie ustnej; senność; zawroty głowy
Ten układ ChPL nie dał się odczytać regułami, więc listę wyodrębnił model językowy (AI) z punktu 4.8; może być niepełna lub błędna, a częstość podano tylko tam, gdzie tekst ją zawiera. Sprawdź w ChPL.
źródło: ChPL, pkt 4.8
Dawkowanie wg dokumentu wyodrębnione automatycznie
- Wiek i masa ciała
-
- nie stosować poniżej 18 lat (dzieci, młodzież)
źródło: „Duloksetyny nie należy stosować u dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat w leczeniu dużych zaburzeń depresyjnych, ze względu na bezpieczeństwo stosowania i skuteczność (patrz punkty 4.4, 4.8 i 5.1).” · ChPL, pkt 4.2
- Dawkowanie wg grup (cytat)
-
Dzieci i młodzież
„Dzieci i młodzież Duloksetyny nie należy stosować u dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat w leczeniu dużych zaburzeń depresyjnych, ze względu na bezpieczeństwo stosowania i skuteczność (patrz punkty 4.4, 4.8 i 5.1). Nie ustalono bezpieczeństwa stosowania ani skuteczności duloksetyny w leczeniu zaburzeń lękowych uogólnionych u dzieci i młodzieży w wieku od 7 do 17 lat. Obecnie dostępne dane przedstawiono w punktach 4.8, 5.1 i 5.2. Nie badano bezpieczeństwa stosowania i skuteczności duloksetyny w leczeniu bólu w obwodowej neuropatii cukrzycowej. Nie ma dostępnych danych.”
- dawkowanie (zdanie bez nagłówka grupy): „Dawka początkowa oraz zalecana dawka podtrzymująca wynoszą 60 mg raz na dobę i mogą być przyjmowane z posiłkiem lub bez posiłku.”
- dawkowanie (zdanie bez nagłówka grupy): „Zalecana dawka początkowa u pacjentów z zaburzeniami lękowymi uogólnionymi wynosi 30 mg raz na dobę i może być przyjmowana z posiłkiem lub bez posiłku.”
- dawkowanie (zdanie bez nagłówka grupy): „Dawka początkowa oraz zalecana dawka podtrzymująca wynoszą 60 mg raz na dobę i mogą być przyjmowane podczas posiłku lub między posiłkami.”
źródło: ChPL, pkt 4.2
- Grupy szczególne (cytat)
-
Osoby w podeszłym wieku
„Osoby w podeszłym wieku Nie zaleca się dostosowania dawki u osób w podeszłym wieku jedynie ze względu na wiek pacjenta. Jednak, tak jak w przypadku innych produktów leczniczych, należy zachować ostrożność podczas stosowania produktu leczniczego Duloxetine Medical Valley w leczeniu dużych zaburzeń depresyjnych lub zaburzeń lękowych uogólnionych u osób w podeszłym wieku, zwłaszcza w dawce 120 mg na dobę, dla której istnieją ograniczone dane (patrz punkty 4.4 i 5.2).” źródło: ChPL, pkt 4.2
- Zaburzenie czynności wątroby: „Zaburzenie czynności wątroby Nie wolno stosować duloksetyny u pacjentów z chorobami wątroby, które powodują zaburzenie czynności wątroby (patrz punkty 4.3 i 5.2).” źródło: ChPL, pkt 4.2
Zaburzenie czynności nerek
„Zaburzenie czynności nerek Nie jest konieczne dostosowanie dawki produktu leczniczego u pacjentów z łagodnym lub umiarkowanym zaburzeniem czynności nerek (klirens kreatyniny od 30 do 80 mL/min). Nie wolno stosować duloksetyny u pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek (klirens kreatyniny <30 mL/min; patrz punkt 4.3).” źródło: ChPL, pkt 4.2
- Płodność: „Płodność W badaniach na zwierzętach stosowanie duloksetyny nie miało wpływu na płodność samców, natomiast u samic skutki były widoczne tylko dla dawek, które powodowały toksyczność u matek.” źródło: ChPL, pkt 4.6
Ciąża
„Ciąża Badania na zwierzętach wykazały toksyczny wpływ na reprodukcję w przypadku, gdy stopień narażenia układowego (pole pod krzywą AUC) duloksetyny był mniejszy niż maksymalna ekspozycja kliniczna (patrz punkt 5.3). Wyniki dwóch dużych badań obserwacyjnych (jedno przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej z udziałem 2500 kobiet przyjmujących duloksetynę w pierwszym trymestrze ciąży, a drugie w Unii Europejskiej z udziałem 1500 kobiet przyjmujących duloksetynę w pierwszym trymestrze ciąży) nie wskazują na zwiększenie ogólnego ryzyka wystąpienia ciężkich wrodzonych wad rozwojowych u dzieci.” (początek fragmentu; dalszy ciąg w dokumencie) źródło: ChPL, pkt 4.6
Karmienie piersią
„Karmienie piersią W badaniu obejmującym 6 pacjentek, które podczas laktacji nie karmiły dzieci piersią, stwierdzono, że duloksetyna bardzo słabo przenika do mleka ludzkiego. Szacowana dawka dobowa w miligramach w przeliczeniu na kilogram masy ciała dla niemowląt wynosi około 0,14% dawki stosowanej u matki (patrz punkt 5.2). Nie zaleca się stosowania duloksetyny w okresie karmienia piersią, ponieważ nie określono bezpieczeństwa stosowania duloksetyny u niemowląt.” źródło: ChPL, pkt 4.6
- Jedzenie, napoje i alkohol (cytat)
-
- jedzenie i napoje: „Dawka początkowa oraz zalecana dawka podtrzymująca wynoszą 60 mg raz na dobę i mogą być przyjmowane z posiłkiem lub bez posiłku.” źródło: ChPL, pkt 4.2
- jedzenie i napoje: „Zalecana dawka początkowa u pacjentów z zaburzeniami lękowymi uogólnionymi wynosi 30 mg raz na dobę i może być przyjmowana z posiłkiem lub bez posiłku.” źródło: ChPL, pkt 4.2
- jedzenie i napoje: „Dawka początkowa oraz zalecana dawka podtrzymująca wynoszą 60 mg raz na dobę i mogą być przyjmowane podczas posiłku lub między posiłkami.” źródło: ChPL, pkt 4.2
alkohol
„Z tego powodu, zaleca się ostrożność w przypadku jednoczesnego stosowania duloksetyny z innymi produktami leczniczymi lub substancjami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy, w tym z alkoholem i lekami uspokajającymi (np. benzodiazepiny, opioidowe leki przeciwbólowe, leki przeciwpsychotyczne, fenobarbital, leki przeciwhistaminowe o działaniu uspokajającym).” źródło: ChPL, pkt 4.5
Z ulotkiOficjalna informacja dla pacjenta dołączana do opakowania leku. i ChPLOficjalny dokument dla lekarzy i farmaceutów z pełnymi informacjami o leku. wyodrębnione automatycznie
Ulotka, pkt 2: Informacje ważne przed zastosowaniem leku Duloxetine Medical Valley
Kiedy nie stosować leku Duloxetine Medical Valley
- Jeśli pacjent ma uczulenie na duloksetynę lub którykolwiek z pozostałych składników tego leku
(wymienionych w punkcie 6)
- Jeśli pacjent ma chorobę wątroby
- Jeśli pacjent ma ciężką chorobę nerek
- Jeśli pacjent przyjmuje lub w ciągu ostatnich 14 dni przyjmował inny lek, zwany inhibitorem
monoaminooksydazy (IMAO) (patrz „Lek Duloxetine Medical Valley a inne leki”)
- Jeśli pacjent przyjmuje fluwoksaminę, lek stosowany zazwyczaj w leczeniu depresji,
cyprofloksacynę lub enoksacynę, leki stosowane w leczeniu niektórych zakażeń
- Jeśli pacjent przyjmuje inne leki zawierające duloksetynę (patrz „Duloxetine Medical Valley
a inne leki”).
Należy powiedzieć lekarzowi, jeśli pacjent ma wysokie ciśnienie tętnicze krwi lub chorobę serca.
Lekarz zdecyduje, czy pacjent powinien przyjmować lek Duloxetine Medical Valley.
Ostrzeżenia i środki ostrożności
Poniżej wymieniono kilka przyczyn, z powodu których lek Duloxetine Medical Valley może nie być
odpowiedni dla pacjenta. Przed przyjęciem leku Duloxetine Medical Valley należy poinformować
lekarza, jeżeli:
- pacjent przyjmuje inne leki przeciwdepresyjne (patrz „Lek Duloxetine Medical Valley a inne
leki”)
- pacjent przyjmuje leki roślinne zawierające ziele dziurawca zwyczajnego (Hypericum
perforatum)
- u pacjenta występuje choroba nerek
- u pacjenta występowały w przeszłości napady padaczkowe
- u pacjenta występowały w przeszłości epizody manii
- u pacjenta występują zaburzenia afektywne dwubiegunowe
- u pacjenta występują choroby oczu, takie jak określony rodzaj jaskry (podwyższone ciśnienie
w oku)
- u pacjenta występowały w przeszłości zaburzenia krzepnięcia (skłonność do powstawania
siniaków), w szczególności, jeżeli pacjentka jest w ciąży (patrz „Ciąża i karmienie piersią”)
- u pacjenta stwierdzono ryzyko wystąpienia zmniejszonego stężenia sodu (na przykład podczas
przyjmowania leków moczopędnych, zwłaszcza przez osoby w wieku podeszłym)
- pacjent przyjmuje obecnie inne leki, które mogą powodować uszkodzenie wątroby
- pacjent przyjmuje inne leki zawierające duloksetynę (patrz „Lek Duloxetine Medical Valley
a inne leki”)
Duloxetine Medical Valley może wywoływać uczucie niepokoju lub niemożność spokojnego
usiedzenia lub ustania w miejscu. W razie wystąpienia takich objawów, należy poinformować o tym
lekarza.
Należy również skontaktować się z lekarzem:
Jeśli u pacjenta wystąpią objawy przedmiotowe i podmiotowe, takie jak niepokój, omamy, utrata
koordynacji, przyspieszone bicie serca, podwyższona temperatura ciała, szybkie zmiany ciśnienia
krwi, wzmożone odruchy, biegunka, śpiączka, nudności, wymioty, ponieważ może to oznaczać zespół
serotoninowy.
W najcięższej postaci zespół serotoninowy może przypominać złośliwy zespół neuroleptyczny
(ang. Neuroleptic Malignant Syndrome, NMS). Objawami przedmiotowymi i podmiotowymi
złośliwego zespołu neuroleptycznego mogą być: połączenie gorączki, przyspieszonego bicia serca,
pocenia się, silnej sztywności mięśni, splątania, zwiększenia aktywności enzymów mięśniowych
(oznaczanych na podstawie badania krwi).
Leki takie, jak Duloxetine Medical Valley (tak zwane SSRI lub SNRI) mogą spowodować wystąpienie
objawów zaburzeń czynności seksualnych (patrz punkt 4). W niektórych przypadkach objawy te
utrzymywały się po przerwaniu leczenia.
Myśli samobójcze i pogłębiająca się depresja lub stany lękowe
Osoby, u których występuje depresja i (lub) zaburzenia lękowe, mogą czasami mieć myśli
o samookaleczeniu lub o popełnieniu samobójstwa. Myśli te mogą nasilać się na początku stosowania
leków przeciwdepresyjnych, gdyż leki te zaczynają działać dopiero po jakimś czasie, zazwyczaj po
2 tygodniach, ale czasem później.
Wystąpienie takich myśli jest bardziej prawdopodobne, jeśli:
- pacjent miał w przeszłości myśli samobójcze lub myśli o samookaleczeniu
- pacjent jest młodym dorosłym. Dane z badań klinicznych wykazały zwiększone ryzyko
wystąpienia zachowań samobójczych u dorosłych w wieku poniżej 25 lat z zaburzeniami
psychicznymi, przyjmujących leki przeciwdepresyjne.
Jeśli u pacjenta wystąpią myśli o samookaleczeniu lub samobójstwie, należy natychmiast
skontaktować się z lekarzem lub udać się bezpośrednio do szpitala.
Pomocne może okazać się poinformowanie krewnych lub przyjaciół o depresji lub zaburzeniach
lękowych oraz poproszenie ich o przeczytanie tej ulotki. Pacjent może zwrócić się do nich z prośbą
o informowanie go, jeśli zauważą, że depresja lub lęk nasiliły się lub wystąpiły niepokojące zmiany
w zachowaniu.
Dzieci i młodzież w wieku poniżej 18 lat
Zazwyczaj, lek Duloxetine Medical Valley nie powinien być stosowany u dzieci i młodzieży w wieku
poniżej 18 lat. Należy mieć na uwadze, że u pacjentów w wieku poniżej 18 lat, którzy przyjmują leki
z tej grupy, występuje większe ryzyko działań niepożądanych, takich jak próby samobójcze, myśli
samobójcze i wrogość (przeważnie agresja, zachowania buntownicze i przejawy gniewu). Jednakże,
lekarz może zalecić stosowanie leku Duloxetine Medical Valley u pacjentów w wieku poniżej 18 lat,
jeżeli zdecyduje, że jest to dla nich korzystne. W razie wątpliwości, w sytuacji, gdy lekarz zaleci
stosowanie leku Duloxetine Medical Valley u pacjenta w wieku poniżej 18 lat, należy ponownie
skontaktować się z lekarzem. Należy poinformować lekarza, jeżeli u pacjenta w wieku poniżej 18 lat,
przyjmującego lek Duloxetine Medical Valley, wystąpią lub nasilą się którekolwiek z wymienionych
powyżej działań niepożądanych. Ponadto, brak długoterminowych danych o bezpieczeństwie
stosowania duloksetyny w tej grupie wiekowej, dotyczących wzrostu, dojrzewania oraz rozwoju
poznawczego i rozwoju zachowania.
Lek Duloxetine Medical Valley a inne leki
Należy powiedzieć lekarzowi lub farmaceucie o wszystkich lekach przyjmowanych przez pacjenta
obecnie lub ostatnio, a także o lekach, które pacjent planuje przyjmować, również o tych, które
wydawane są bez recepty.
Duloksetyna, główny składnik leku Duloxetine Medical Valley, występuje także w innych lekach
stosowanych w leczeniu innych chorób:
• bólu w neuropatii cukrzycowej, depresji, lęku i nietrzymaniu moczu.
Należy unikać jednoczesnego stosowania więcej niż jednego z tych leków. Pacjent powinien
skonsultować się z lekarzem, jeśli przyjmuje inne leki zawierające duloksetynę.
Lekarz zdecyduje, czy można przyjmować lek Duloxetine Medical Valley jednocześnie z innymi
lekami. Nie należy zaczynać ani przerywać stosowania innych leków, w tym leków wydawanych
bez recepty i preparatów roślinnych, bez skontaktowania się z lekarzem.
Należy poinformować lekarza w razie przyjmowania któregokolwiek z wymienionych poniżej leków:
Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO): Nie należy przyjmować leku Duloxetine Medical Valley,
jeśli pacjent przyjmuje lub przyjmował niedawno (w ciągu ostatnich 14 dni) inny lek
przeciwdepresyjny, tzw. inhibitor monoaminooksydazy (IMAO). Do leków z grupy IMAO należą
moklobemid (lek przeciwdepresyjny) oraz linezolid (antybiotyk). Jednoczesne przyjmowanie IMAO
z wieloma lekami wydawanymi na receptę, w tym z lekiem Duloxetine Medical Valley, może
powodować ciężkie lub nawet zagrażające życiu działania niepożądane. Po odstawieniu IMAO musi
upłynąć przynajmniej 14 dni zanim rozpocznie się przyjmowanie leku Duloxetine Medical Valley. Po
odstawieniu leku Duloxetine Medical Valley należy odczekać co najmniej 5 dni, zanim rozpocznie się
przyjmowanie IMAO.
Leki powodujące senność: Do leków tych należą leki przepisywane przez lekarza, w tym
benzodiazepiny, silne leki przeciwbólowe, leki przeciwpsychotyczne, fenobarbital i leki
przeciwhistaminowe.
Leki zwiększające stężenie serotoniny: Tryptany, tramadol, tryptofan, selektywne inhibitory
wychwytu zwrotnego serotoniny (np. paroksetyna i fluoksetyna), selektywne inhibitory wychwytu
zwrotnego noradrenaliny (np. wenlafaksyna), trójpierścieniowe leki przeciwdepresyjne
(np. klomipramina, amitryptylina), petydyna, ziele dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum)
i IMAO (np. moklobemid i linezolid). Leki te zwiększają ryzyko wystąpienia działań niepożądanych.
Jeśli podczas stosowania któregoś z tych leków razem z lekiem Duloxetine Medical Valley wystąpią
jakiekolwiek nietypowe objawy, należy skontaktować się z lekarzem.
Doustne leki przeciwzakrzepowe lub leki przeciwpłytkowe: Leki, które rozrzedzają krew lub
zapobiegają krzepnięciu krwi. Leki te mogą zwiększyć ryzyko wystąpienia krwawienia.
Lek Duloxetine Medical Valley z jedzeniem, piciem i alkoholem
Lek Duloxetine Medical Valley można przyjmować z posiłkiem lub bez posiłku. Należy zachować
ostrożność, spożywając alkohol podczas przyjmowania leku Duloxetine Medical Valley.
Ciąża i karmienie piersią
Jeśli pacjentka jest w ciąży lub karmi piersią, przypuszcza, że może być w ciąży lub gdy planuje mieć
dziecko, powinna poradzić się lekarza przed zastosowaniem tego leku.
• Należy powiedzieć lekarzowi, jeśli podczas stosowania leku Duloxetine Medical Valley
pacjentka zajdzie w ciążę lub planuje ciążę. Lek Duloxetine Medical Valley można przyjmować
wyłącznie po omówieniu z lekarzem spodziewanych korzyści z leczenia i możliwego
zagrożenia dla nienarodzonego dziecka.
• Należy upewnić się, że położna i (lub) lekarz wiedzą o stosowaniu przez pacjentkę leku
Duloxetine Medical Valley. Podobne leki (SSRI), przyjmowane w czasie ciąży, mogą
zwiększać ryzyko wystąpienia u dziecka ciężkiego stanu, zwanego przetrwałym nadciśnieniem
płucnym noworodków, które powoduje szybszy oddechu dziecka i sinicę. Takie objawy
występują zwykle w ciągu pierwszych 24 godzin po urodzeniu. Jeśli pacjentka zauważy je
u swojego dziecka, powinna natychmiast skontaktować się z położną i (lub) lekarzem.
• Jeśli pacjentka przyjmuje lek Duloxetine Medical Valley pod koniec ciąży, u noworodka mogą
wystąpić pewne objawy. Pojawiają się one zwykle wkrótce po urodzeniu lub w ciągu kilku
najbliższych dni. Do objawów tych należą: wiotkość mięśni, drżenie, roztrzęsienie, trudności
w ssaniu, trudności w oddychaniu i napady drgawek. Jeśli u noworodka wystąpi którykolwiek
z wymienionych objawów lub pacjentkę niepokoi stan zdrowia dziecka, powinna skontaktować
się z lekarzem lub położną, którzy udzielą jej odpowiednich wyjaśnień.
• Jeśli pacjentka przyjmuje lek Duloxetine Medical Valley pod koniec ciąży, istnieje zwiększone
ryzyko nadmiernego krwawienia z pochwy krótko po porodzie, szczególnie, jeśli u pacjentki
występowały w przeszłości zaburzenia krzepnięcia. Należy poinformować lekarza lub położną
o przyjmowaniu duloksetyny, aby mogli zalecić odpowiednie postępowanie.
• Dostępne dane dotyczące stosowania leku Duloxetine Medical Valley w ciągu pierwszych
trzech miesięcy ciąży, ogólnie nie wykazują zwiększonego ryzyka wad wrodzonych u dziecka.
Jeśli pacjentka przyjmuje Duloxetine Medical Valley w drugiej połowie ciąży, może wystąpić
zwiększone ryzyko wczesnego porodu, głównie między 35. a 36. tygodniem ciąży
(6 dodatkowych przedwcześnie urodzonych niemowląt na każde 100 kobiet przyjmujących
Duloxetine Medical Valley w drugiej połowie ciąży).
• Należy poinformować lekarza, jeśli pacjentka karmi piersią. Stosowanie leku Duloxetine
Medical Valley w okresie karmienia piersią nie jest zalecane. Należy zwrócić się do lekarza lub
farmaceuty po poradę.
Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn
Duloxetine Medical Valley może powodować senność lub zawroty głowy. Nie należy prowadzić
pojazdów ani obsługiwać maszyn do czasu poznania swojej reakcji na lek Duloxetine Medical Valley.
Duloxetine Medical Valley zawiera sacharozę
Jeżeli stwierdzono wcześniej u pacjenta nietolerancję niektórych cukrów, pacjent powinien
skontaktować się z lekarzem przed przyjęciem leku.
Duloxetine Medical Valley zawiera sód
Ten lek zawiera mniej niż 1 mmol (23 mg) sodu na kapsułkę, to znaczy lek uznaje się za „wolny od
sodu”.
Ulotka, pkt 4: Możliwe działania niepożądane
Jak każdy lek, lek ten może powodować działania niepożądane, chociaż nie u każdego one wystąpią.
Działania te są zwykle łagodne lub umiarkowane i zazwyczaj ustępują po kilku tygodniach.
Bardzo częste działania niepożądane (mogą wystąpić u więcej niż 1 na 10 pacjentów)
• ból głowy, senność
• mdłości (nudności), suchość w jamie ustnej
Częste działania niepożądane (mogą wystąpić u nie więcej niż 1 na 10 pacjentów)
• brak apetytu
• zaburzenia snu, pobudzenie, zmniejszony popęd płciowy, lęk, trudność lub niemożność
osiągnięcia orgazmu, nietypowe sny
• zawroty głowy, uczucie spowolnienia, drżenie mięśni, drętwienie, w tym zdrętwienie, uczucie
kłucia lub mrowienie skóry
• niewyraźne widzenie
• szumy w uszach (słyszenie dźwięku w uszach przy braku zewnętrznego źródła dźwięku)
• uczucie kołatania serca
• zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi, nagłe zaczerwienienie twarzy
• wzmożone ziewanie
• zaparcie, biegunka, ból brzucha, wymioty, zgaga lub niestrawność, gazy
• zwiększone pocenie, wysypka (swędząca)
• ból mięśni, skurcze mięśni
• bolesne oddawanie moczu, częste oddawanie moczu
• problem z uzyskaniem wzwodu, zmiany w ejakulacji
• upadki (zwłaszcza u osób w podeszłym wieku), zmęczenie
• zmniejszenie masy ciała
U dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat z depresją, leczonych duloksetyną, obserwowano
zmniejszenie masy ciała po rozpoczęciu przyjmowania leku. Po 6 miesiącach leczenia masa ciała
zwiększała się i wyrównywała z tą obserwowaną u innych dzieci i nastolatków w tym samym wieku
i tej samej płci.
Niezbyt częste działania niepożądane (mogą wystąpić u nie więcej niż 1 na 100 pacjentów):
• zapalenie gardła powodujące chrypkę
• myśli samobójcze, trudności z zasypianiem, zgrzytanie lub zaciskanie zębów, dezorientacja,
brak motywacji
• nagłe mimowolne ruchy lub drżenie mięśni, uczucie niepokoju lub niemożność spokojnego
usiedzenia lub ustania w miejscu, zdenerwowanie, zaburzenia koncentracji, zaburzenia smaku,
trudności w kontrolowaniu ruchów, np. brak koordynacji lub mimowolne ruchy mięśni, zespół
niespokojnych nóg, pogorszona jakość snu
• rozszerzenie źrenic (ciemna środkowa część oka), zaburzenia widzenia
• zawroty głowy, zawroty głowy spowodowane zaburzeniami błędnika, ból ucha
• szybkie i (lub) niemiarowe bicie serca
• omdlenie, zawroty głowy, uczucie pustki w głowie lub omdlenie przy wstawaniu, uczucie
zimna w palcach rąk i (lub) stóp
• ucisk w gardle, krwawienie z nosa
• wymioty z krwią lub czarne, smoliste stolce, zapalenie żołądka i jelit, odbijanie się treści
żołądkowej, trudności w połykaniu
• zapalenie wątroby, które może powodować ból brzucha i zażółcenie skóry lub białkówek oka
• nocne poty, pokrzywka, zimne poty, nadwrażliwość na światło słoneczne, zwiększona
skłonność do powstawania siniaków
• sztywność i drżenie mięśni
• trudność lub niemożność oddawania moczu, trudność w rozpoczęciu oddawania moczu,
potrzeba oddawania moczu w nocy, potrzeba oddawania większej niż zwykle ilości moczu,
mniejszy strumień moczu
• nieprawidłowe krwawienie z pochwy, zaburzenia miesiączkowania, w tym nasilone, bolesne,
nieregularne lub przedłużające się miesiączki, nietypowo skąpe miesiączki lub brak miesiączki,
ból jąder lub moszny
• ból w klatce piersiowej, uczucie zimna, pragnienie, dreszcze, uczucie gorąca, zaburzenia chodu
• zwiększenie masy ciała
• lek Duloxetine Medical Valley może powodować działania niepożądane, których nie jest się
świadomym, takie jak zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych lub stężenia potasu
we krwi, zwiększenie aktywności kinazy fosfokreatynowej, stężenia glukozy lub cholesterolu
we krwi
Rzadkie działania niepożądane (mogą wystąpić u nie więcej niż 1 na 1000 pacjentów):
• ciężka reakcja alergiczna, powodująca trudności w oddychaniu lub zawroty głowy z obrzękiem
języka lub warg, reakcje alergiczne
• zmniejszenie czynności tarczycy, które może powodować zmęczenie lub zwiększenie masy
ciała
• odwodnienie, małe stężenie sodu we krwi (głównie u osób w wieku podeszłym; objawami mogą
być: zawroty głowy, osłabienie, splątanie, senność, silne zmęczenie, nudności lub wymioty,
cięższe objawy to omdlenia, drgawki oraz upadki), zespół nieprawidłowego wydzielania
hormonu antydiuretycznego (SIADH)
• zachowania samobójcze, mania (nadmierna aktywność, gonitwa myśli i zmniejszona potrzeba
snu), omamy, agresja i przejawy gniewu
• „zespół serotoninowy” (rzadko występująca reakcja, która może powodować wrażenie
nadmiernego zadowolenia, senność, zaburzenia koordynacji ruchowej, niepokój, zwłaszcza
ruchowy, wrażenie upojenia alkoholowego, gorączkę, pocenie się lub sztywność mięśni),
drgawki
• zwiększenie ciśnienia w oku (jaskra)
• zapalenie jamy ustnej, jasnoczerwona krew w kale, nieprzyjemny oddech, zapalenie jelita
grubego (prowadzące do biegunki)
• niewydolność wątroby, żółte zabarwienie skóry lub białkówek oka (żółtaczka)
• zespół Stevensa-Johnsona (ciężka choroba z powstawaniem pęcherzy na skórze, w obrębie jamy
ustnej, oczu i narządów płciowych), ciężka reakcja alergiczna powodująca obrzęk twarzy lub
gardła (obrzęk naczynioruchowy)
• skurcz mięśni żuchwy
• nieprawidłowy zapach moczu
• objawy menopauzy, nieprawidłowe wytwarzanie mleka w piersiach u mężczyzn lub kobiet
• nadmierne krwawienie z pochwy krótko po porodzie (krwotok poporodowy)
• kaszel, świsty oddechowe i duszność, z mogącą wystąpić jednocześnie gorączką
Bardzo rzadkie działania niepożądane (mogą wystąpić u nie więcej niż 1 na 10 000 pacjentów):
• zapalenie naczyń krwionośnych skóry
Częstość nieznana (nie może być określona na podstawie dostępnych danych)
• objawy przedmiotowe i podmiotowe choroby zwanej kardiomiopatią stresową, którymi mogą
być: ból w klatce piersiowej, duszność, zawroty głowy, omdlenia, nieregularne bicie serca.
Zgłaszanie działań niepożądanych
Jeśli wystąpią jakiekolwiek objawy niepożądane, w tym wszelkie objawy niepożądane niewymienione
w tej ulotce, należy powiedzieć o tym lekarzowi lub farmaceucie. Działania niepożądane można
zgłaszać bezpośrednio do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów
Leczniczych
Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:
Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
Tel.: + 48 22 49 21 301
Faks: + 48 22 49 21 309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl
Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.
Dzięki zgłaszaniu działań niepożądanych można będzie zgromadzić więcej informacji na temat
bezpieczeństwa stosowania leku.
ChPL, pkt 4.3: Przeciwwskazania
Nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą wymienioną
w punkcie 6.1.
Przeciwwskazane jest jednoczesne stosowanie duloksetyny z nieselektywnymi, nieodwracalnymi
inhibitorami monoaminooksydazy (IMAO) (patrz punkt 4.5).
Choroba wątroby powodująca zaburzenia czynności wątroby (patrz punkt 5.2).
Nie należy stosować duloksetyny w skojarzeniu z fluwoksaminą, cyprofloksacyną lub enoksacyną
(tj. silnymi inhibitorami CYP1A2), ponieważ jednoczesne podawanie tych produktów leczniczych
powoduje zwiększenie stężenia duloksetyny w osoczu (patrz punkt 4.5).
Ciężkie zaburzenia czynności nerek (klirens kreatyniny <30 mL/min) (patrz punkt 4.4).
Przeciwwskazane jest rozpoczynanie leczenia duloksetyną u pacjentów z niekontrolowanym
nadciśnieniem tętniczym, ze względu na potencjalne ryzyko wystąpienia przełomu nadciśnieniowego
(patrz punkty 4.4 i 4.8).
ChPL, pkt 4.4: Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania
Epizody manii i napady padaczkowe
Duloksetynę należy stosować ostrożnie u pacjentów z epizodami manii w wywiadzie lub
z rozpoznaniem z rozpoznaniem choroby afektywnej dwubiegunowej i (lub) napadów padaczkowych.
Rozszerzenie źrenic (mydriaza)
Zgłaszano przypadki rozszerzenia źrenic w związku ze stosowaniem duloksetyny. Dlatego, należy
zachować ostrożność zalecając duloksetynę pacjentom ze zwiększonym ciśnieniem
wewnątrzgałkowym lub z ryzykiem ostrej jaskry z wąskim kątem przesączania.
Ciśnienie tętnicze i częstość akcji serca
U niektórych pacjentów stosowanie duloksetyny powodowało zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi
i klinicznie istotne nadciśnienie tętnicze. Może być to spowodowane noradrenergicznym wpływem
duloksetyny. Zgłaszano przypadki przełomu nadciśnieniowego podczas stosowania duloksetyny,
zwłaszcza u pacjentów, u których występowało nadciśnienie przed rozpoczęciem leczenia. Dlatego,
u pacjentów ze stwierdzonym nadciśnieniem i (lub) innymi chorobami serca zaleca się kontrolowanie
ciśnienia tętniczego, zwłaszcza w pierwszym miesiącu leczenia. Duloksetynę należy stosować
ostrożnie u pacjentów, których stan może się pogorszyć w następstwie zwiększenia częstości akcji
serca lub wzrostu ciśnienia tętniczego krwi. Należy zachować ostrożność w przypadku jednoczesnego
stosowania duloksetyny i leków, które mogą powodować zaburzenia jej metabolizmu (patrz punkt
4.5). U pacjentów, u których utrzymuje się wysokie ciśnienie tętnicze krwi podczas stosowania
duloksetyny, należy rozważyć zmniejszenie dawki lub stopniowe odstawienie duloksetyny (patrz
punkt 4.8). U pacjentów z niekontrolowanym nadciśnieniem tętniczym krwi nie należy rozpoczynać
leczenia duloksetyną (patrz punkt 4.3).
Zaburzenia czynności nerek
U pacjentów z ciężkimi zaburzeniami czynności nerek, poddawanych hemodializie (klirens kreatyniny
<30 mL/min) występowało zwiększone stężenie duloksetyny w osoczu. Pacjenci z ciężkimi
zaburzeniami czynności nerek - patrz punkt 4.3. Informacje dotyczące pacjentów z łagodnym lub
umiarkowanym zaburzeniem czynności nerek podano w punkcie 4.2.
Zespół serotoninowy i (lub) złośliwy zespół neuroleptyczny
Tak jak w przypadku innych leków serotoninergicznych, podczas stosowania duloksetyny może
wystąpić zespół serotoninowy lub złośliwy zespół neuroleptyczny (ang. Neuroleptic Malignant
Syndrome, NMS), który jest stanem potencjalnie zagrażającym życiu, zwłaszcza w przypadku
jednoczesnego stosowania innych leków serotoninergicznych [w tym selektywnych inhibitorów
wychwytu zwrotnego serotoniny (ang. Selective Serotonin Reuptake Inhibitors, SSRI), inhibitorów
wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (ang. Serotonin/Noradrenaline Reuptake Inhibitors,
SNRI), trójpierścieniowych leków przeciwdepresyjnych lub tryptanów], leków zaburzających
metabolizm serotoniny, takich jak inhibitory monoaminooksydazy (IMAO), leków
przeciwpsychotycznych lub innych antagonistów dopaminy, które mogą wpływać na
neuroprzekaźnictwo serotoninergiczne (patrz punkty 4.3 i 4.5).
Objawami zespołu serotoninowego mogą być zmiany stanu psychicznego (np. pobudzenie, omamy,
śpiączka), niestabilność układu autonomicznego (np. tachykardia, zmienne ciśnienie tętnicze krwi,
hipertermia), zaburzenia nerwowo-mięśniowe (np. hiperrefleksja, zaburzenia koordynacji) i (lub)
objawy żołądkowo-jelitowe (np. nudności, wymioty, biegunka). Zespół serotoninowy w najcięższej
postaci może przypominać złośliwy zespół neuroleptyczny, którego objawami są: hipertermia,
sztywność mięśni, zwiększoną aktywność kinazy kreatynowej w surowicy, niestabilność układu
autonomicznego z możliwymi szybkimi zmianami parametrów życiowych i zmianami stanu
psychicznego.
Jeśli jednoczesne stosowanie duloksetyny i innych leków serotoninergicznych i (lub)
neuroleptycznych, które mogą wpływać na neuroprzekaźnictwo serotoninergiczne i (lub)
dopaminergiczne, jest klinicznie uzasadnione, zaleca się uważną obserwację pacjenta, zwłaszcza na
początku leczenia i w przypadku zwiększania dawki.
Ziele dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum)
Podczas jednoczesnego stosowania duloksetyny z produktami roślinnymi zawierającymi ziele
dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum) mogą częściej występować działania niepożądane.
Samobójstwo
Duże zaburzenia depresyjne i zaburzenia lękowe uogólnione: Depresja wiąże się ze zwiększonym
ryzykiem myśli samobójczych, chęci samookaleczenia i samobójstw (zachowania samobójcze).
Ryzyko to utrzymuje się do czasu uzyskania znaczącej poprawy stanu pacjenta. Ponieważ poprawa
może nie wystąpić w czasie pierwszych kilku tygodni leczenia lub dłużej, należy dokładnie
obserwować pacjentów do czasu uzyskania znaczącej poprawy ich stanu. Ogólnie, doświadczenia
kliniczne pokazują, że ryzyko popełnienia samobójstwa może się zwiększać we wczesnym okresie
poprawy stanu pacjenta.
Inne zaburzenia psychiczne, w których przepisywana jest produkt leczniczy duloksetyna, mogą być
również związane ze zwiększonym ryzykiem wystąpienia zachowań samobójczych. Ponadto
zaburzenia te mogą współistnieć z dużymi zaburzeniami depresyjnymi. W związku z tym, u pacjentów
leczonych z powodu innych zaburzeń psychicznych należy podjąć takie same środki ostrożności jak
u pacjentów z dużymi zaburzeniami depresyjnymi.
U pacjentów, u których stwierdzono zachowania samobójcze w wywiadzie i u pacjentów, u których
występowały myśli samobójcze o znacznym nasileniu przed rozpoczęciem leczenia, istnieje
zwiększone ryzyko wystąpienia myśli lub zachowań samobójczych. Pacjenci z tej grupy powinni być
uważnie obserwowani podczas leczenia. Metaanaliza badań klinicznych kontrolowanych placebo
z zastosowaniem leków przeciwdepresyjnych w leczeniu zaburzeń psychicznych wykazała
występowanie zwiększonego ryzyka zachowań samobójczych u osób w wieku poniżej 25 lat
przyjmujących leki przeciwdepresyjne w porównaniu z osobami otrzymującymi placebo.
Zgłaszano przypadki myśli i zachowań samobójczych u pacjentów w trakcie leczenia duloksetyną lub
wkrótce po zakończeniu leczenia (patrz punkt 4.8).
Leczenie pacjentów, w szczególności tych z grupy wysokiego ryzyka, powinno odbywać się pod
ścisłą kontrolą lekarza, głównie w początkowym etapie leczenia i po zmianie stosowanej dawki.
Należy poinformować pacjentów (i ich opiekunów) o konieczności obserwowania i niezwłocznego
zgłaszania do lekarza przypadków pogorszenia stanu klinicznego, wystąpienia myśli lub zachowań
samobójczych, lub niecodziennych zmian w zachowaniu.
Ból w obwodowej neuropatii cukrzycowej
Podobnie jak w przypadku innych produktów leczniczych o podobnym profilu farmakologicznym
(leki przeciwdepresyjne), odnotowano pojedyncze przypadki myśli i zachowań samobójczych podczas
leczenia duloksetyną lub wkrótce po zakończeniu leczenia. Czynniki ryzyka zachowań samobójczych
w depresji, patrz powyżej. Lekarze powinni zachęcać pacjentów do zgłaszania w każdej chwili
przypadków wystąpienia u nich niepokojących myśli czy uczuć.
Stosowanie u dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat
Duloksetyny nie należy stosować u dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat. W badaniach
klinicznych zachowania samobójcze (próby samobójcze i myśli samobójcze), wrogość (przeważnie
agresja, zachowania buntownicze i przejawy gniewu) były częściej obserwowane u dzieci i młodzieży
stosujących leki przeciwdepresyjne niż w grupie otrzymującej placebo. Jeżeli, ze względu na potrzebę
kliniczną, zostanie podjęta decyzja o leczeniu, należy uważnie kontrolować czy u pacjenta nie
występują objawy zachowań samobójczych (patrz punkt 5.1). Ponadto, brak długoterminowych
danych dotyczących bezpieczeństwa stosowania duloksetyny u dzieci i młodzieży, odnośnie wzrostu,
dojrzewania oraz rozwoju poznawczego i rozwoju zachowania (patrz punkt 4.8).
Krwotok
Zgłaszano objawy zaburzeń krzepnięcia, takie jak wybroczyny, plamica i krwawienie z przewodu
pokarmowego u pacjentów przyjmujących selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny
(ang. Selective Serotonin Reuptake Inhibitors, SSRI) i inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny
i noradrenaliny (ang. Serotonin/Noradrenaline Reuptake Inhibitors, SNRI), w tym duloksetynę.
Duloksetyna może zwiększać ryzyko krwotoku poporodowego (patrz punkt 4.6). Należy zachować
ostrożność podczas leczenia pacjentów przyjmujących leki przeciwzakrzepowe i (lub) leki
wpływające na czynność płytek krwi (np. niesteroidowe leki przeciwzapalne lub kwas
acetylosalicylowy) oraz u pacjentów ze stwierdzoną skłonnością do krwawień.
Hiponatremia
Podczas stosowania duloksetyny zgłaszano występowanie hiponatremii, w tym przypadki
zmniejszenia stężenia sodu w surowicy poniżej 110 mmol/L. Hiponatremia może być spowodowana
zespołem nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego (ang. Syndrome of Inappropriate
Anti-Diuretic Hormone Secretion, SIADH). Większość tych przypadków wystąpiła u osób
w podeszłym wieku, zwłaszcza u osób z zaburzoną równowagą płynów ustrojowych w wywiadzie lub
ze współistniejącymi chorobami predysponującymi do zaburzeń równowagi płynów. Należy zachować
ostrożność u pacjentów ze zwiększonym ryzykiem hiponatremii, tj. u pacjentów w podeszłym wieku,
z marskością wątroby, pacjentów odwodnionych lub przyjmujących leki moczopędne.
Przerwanie leczenia
Objawy odstawienia po zakończeniu leczenia występują często, zwłaszcza w przypadku nagłego
przerwania leczenia (patrz punkt 4.8). Podczas badań klinicznych objawy niepożądane po nagłym
przerwaniu leczenia wystąpiły u około 45% pacjentów leczonych duloksetyną i u 23% pacjentów
otrzymujących placebo. Ryzyko objawów odstawienia w przypadku stosowania selektywnych
inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz inhibitorów wychwytu zwrotnego
serotoniny i noradrenaliny (SNRI) może zależeć od kilku czynników, w tym od czasu leczenia
i stosowanej dawki leku, a także od tempa zmniejszania dawki. Najczęściej zgłaszane objawy
przedstawiono w punkcie 4.8. Zazwyczaj objawy te są łagodne lub umiarkowane, jednak u niektórych
pacjentów mogą być ciężkie. Objawy występują zazwyczaj w ciągu pierwszych kilku dni po
przerwaniu leczenia, jednak istnieją bardzo rzadkie zgłoszenia o wystąpieniu objawów u pacjentów,
którzy nieumyślnie pominęli pojedynczą dawkę duloksetyny. Na ogół, objawy te ustępują samoistnie,
zwykle w ciągu 2 tygodni, chociaż u niektórych pacjentów mogą utrzymywać się dłużej (od 2 do
3 miesięcy lub dłużej). Z tego powodu, w razie przerwania leczenia zaleca się stopniowe zmniejszanie
dawki duloksetyny w okresie nie krótszym niż 2 tygodnie, w zależności od wymagań pacjenta
(patrz punkt 4.2).
Osoby w podeszłym wieku
Dane dotyczące stosowania duloksetyny w dawce 120 mg u pacjentów w podeszłym wieku z dużymi
zaburzeniami depresyjnymi i zaburzeniami lękowymi uogólnionymi są ograniczone. Dlatego, należy
zachować ostrożność w przypadku stosowania maksymalnej dawki u osób w podeszłym wieku
(patrz punkty 4.2 i 5.2).
Akatyzja/niepokój psychoruchowy
Stosowanie duloksetyny wiązało się z występowaniem akatyzji, charakteryzującej się uczuciem
niepokoju subiektywnie odczuwanego jako nieprzyjemny lub przygnębiający oraz koniecznością
poruszania się, często połączoną z niemożnością spokojnego usiedzenia lub ustania w miejscu.
Objawy te najczęściej występują w ciągu pierwszych kilku tygodni leczenia. U pacjentów, u których
wystąpiły takie objawy, zwiększanie dawki może być szkodliwe.
Produkty lecznicze zawierające duloksetynę
Duloksetyna jest stosowana pod innymi nazwami handlowymi w różnych wskazaniach (w leczeniu
bólu w obwodowej neuropatii cukrzycowej, leczeniu dużych zaburzeń depresyjnych, leczeniu
zaburzeń lękowych uogólnionych i wysiłkowego nietrzymania moczu). Należy unikać jednoczesnego
stosowania więcej niż jednego z tych produktów leczniczych.
Zapalenie wątroby lub zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych
Podczas stosowania duloksetyny obserwowano uszkodzenie wątroby, w tym znaczne zwiększenie
aktywności enzymów wątrobowych (>10-krotnie przekraczające górną granicę normy), zapalenie
wątroby i żółtaczkę (patrz punkt 4.8). Większość z tych działań niepożądanych wystąpiła
w pierwszych miesiącach leczenia. Uszkodzenie wątroby dotyczyło głównie hepatocytów. Należy
zachować ostrożność podczas stosowania duloksetyny u pacjentów stosujących inne leki, które mogą
powodować uszkodzenia wątroby.
Zaburzenia czynności seksualnych
Selektywne inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI) oraz inhibitory wychwytu zwrotnego
serotoniny i noradrenaliny (SNRI) mogą spowodować wystąpienie objawów zaburzeń czynności
seksualnych (patrz punkt 4.8). Zgłaszano przypadki długotrwałych zaburzeń czynności seksualnych,
w których objawy utrzymywały się pomimo przerwania stosowania SSRI i (lub) SNRI.
Sacharoza
Produkt leczniczy Duloxetine Medical Valley zawiera sacharozę. Pacjenci z rzadkimi dziedzicznymi
zaburzeniami związanymi z nietolerancją fruktozy, zespołem złego wchłaniania glukozy-galaktozy lub
niedoborem sacharazy-izomaltazy, nie powinni przyjmować tego produktu leczniczego.
Sód
Ten produkt leczniczy zawiera mniej niż 1 mmol (23 mg) sodu na kapsułkę, to znaczy produkt
leczniczy uznaje się za „wolny od sodu”.
ChPL, pkt 4.5: Interakcje z innymi produktami leczniczymi i inne rodzaje interakcji
Inhibitory monoaminooksydazy (IMAO): Ze względu na ryzyko zespołu serotoninowego, nie należy
stosować duloksetyny jednocześnie z nieselektywnymi, nieodwracalnymi inhibitorami
monoaminooksydazy (IMAO) ani w okresie przynajmniej 14 dni po przerwaniu leczenia IMAO.
Ze względu na okres półtrwania duloksetyny, powinno upłynąć przynajmniej 5 dni od odstawienia
duloksetyny przed rozpoczęciem stosowania IMAO (patrz punkt 4.3).
Nie zaleca się jednoczesnego stosowania duloksetyny i selektywnych, odwracalnych inhibitorów
monoaminooksydazy (IMAO), takich jak moklobemid (patrz punkt 4.4). Antybiotyk linezolid jest
odwracalnym, nieselektywnym IMAO i nie należy go stosować u pacjentów leczonych duloksetyną
(patrz punkt 4.4).
Inhibitory CYP1A2: Ponieważ duloksetyna jest metabolizowana przez CYP1A2, jednoczesne
stosowanie duloksetyny i silnych inhibitorów CYP1A2 może spowodować zwiększenie stężenia
duloksetyny. Fluwoksamina (w dawce 100 mg raz na dobę), silny inhibitor CYP1A2, zmniejszała
pozorny klirens osoczowy duloksetyny o około 77% i zwiększała pole pod krzywą AUC0-t
sześciokrotnie. Z tego powodu nie należy podawać duloksetyny w skojarzeniu z silnymi inhibitorami
CYP1A2, takimi jak fluwoksamina (patrz punkt 4.3).
Produkty lecznicze działające na ośrodkowy układ nerwowy (OUN): Z wyjątkiem przypadków
opisanych w niniejszym punkcie, nie przeprowadzono systematycznej oceny ryzyka związanego
ze stosowaniem duloksetyny w skojarzeniu z innymi produktami leczniczymi działającymi na OUN.
Z tego powodu, zaleca się ostrożność w przypadku jednoczesnego stosowania duloksetyny z innymi
produktami leczniczymi lub substancjami działającymi na ośrodkowy układ nerwowy, w tym
z alkoholem i lekami uspokajającymi (np. benzodiazepiny, opioidowe leki przeciwbólowe, leki
przeciwpsychotyczne, fenobarbital, leki przeciwhistaminowe o działaniu uspokajającym).
Substancje działające na receptory serotoninergiczne: W rzadkich przypadkach zgłaszano zespół
serotoninowy u pacjentów stosujących jednocześnie selektywne inhibitory zwrotnego wychwytu
serotoniny (SSRI) i (lub) i inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny i noradrenaliny (SNRI) i leki
działające na receptory serotoninergiczne. Należy zachować ostrożność podczas jednoczesnego
stosowania duloksetyny i leków serotoninergicznych, takich jak selektywne inhibitory zwrotnego
wychwytu serotoniny, inhibitory zwrotnego wychwytu serotoniny i noradrenaliny, trójpierścieniowych
leków przeciwdepresyjnych, np. klomipramina i amitryptylina, IMAO, takich jak moklobemid lub
linezolid, produktów leczniczych zawierających ziele dziurawca zwyczajnego (Hypericum
perforatum) lub tryptanów, tramadolu, petydyny i tryptofanu (patrz punkt 4.4).
Wpływ duloksetyny na inne produkty lecznicze
Produkty lecznicze metabolizowane przez CYP1A2: Jednoczesne stosowanie duloksetyny (60 mg dwa
razy na dobę) nie wpływało istotnie na farmakokinetykę teofiliny, substratu enzymu CYP1A2.
Produkty lecznicze metabolizowane przez CYP2D6: Duloksetyna jest umiarkowanym inhibitorem
CYP2D6. Po podaniu duloksetyny w dawce 60 mg dwa razy na dobę i pojedynczej dawki
dezypraminy, substratu CYP2D6, pole pod krzywą AUC dezypraminy zwiększyło się trzykrotnie.
Jednoczesne podawanie duloksetyny (40 mg dwa razy na dobę) zwiększa pole pod krzywą AUC
tolterodyny (podawanej w dawce 2 mg dwa razy na dobę) w stanie równowagi o 71%, lecz nie
wpływa na farmakokinetykę jej aktywnego metabolitu 5-hydroksylowego. Nie zaleca się
dostosowania dawki. Należy zachować ostrożność w przypadku jednoczesnego podawania
duloksetyny z lekami metabolizowanymi głównie przez CYP2D6 (rysperydon, trójpierścieniowe leki
przeciwdepresyjne, takie jak nortryptylina, amitryptylina i imipramina), w szczególności, gdy mają
wąski indeks terapeutyczny (np. flekainid, propafenon i metoprolol).
Doustne środki antykoncepcyjne i inne leki steroidowe: Wyniki badań in vitro wskazują,
że duloksetyna nie pobudza katalitycznej aktywności CYP3A. Nie przeprowadzono szczegółowych
badań interakcji in vivo.
Przeciwzakrzepowe i przeciwpłytkowe produkty lecznicze: Należy zachować ostrożność w przypadku
jednoczesnego stosowania duloksetyny i doustnych leków przeciwzakrzepowych lub
przeciwpłytkowych, ze względu na zwiększone ryzyko krwawienia wynikającego z interakcji
farmakodynamicznej. Ponadto, zgłaszano zwiększenie wartości współczynnika INR
(ang. International Normalized Ratio) w przypadku jednoczesnego stosowania u pacjentów
duloksetyny i warfaryny. Natomiast, skojarzone stosowanie duloksetyny i warfaryny w ustalonych
warunkach, u zdrowych ochotników, podczas klinicznego badania farmakologicznego nie
powodowało klinicznie istotnej zmiany współczynnika INR w stosunku do wartości początkowej, ani
w farmakokinetyce R- lub S-warfaryny.
Wpływ innych produktów leczniczych na duloksetynę
Leki zobojętniające sok żołądkowy i antagoniści receptora histaminowego H2: Jednoczesne
stosowanie duloksetyny z lekami zobojętniającymi zawierającymi glin i magnez lub duloksetyny
z famotydyną nie wpływało w sposób istotny na szybkość ani na stopień wchłaniania duloksetyny po
doustnym podaniu dawki 40 mg.
Substancje zwiększające aktywność CYP1A2: Analizy farmakokinetyczne wykazały, że u osób
palących stężenie duloksetyny w osoczu jest prawie o 50% mniejsze niż u osób niepalących.
ChPL, pkt 4.8: Działania niepożądane
a. Podsumowanie profilu bezpieczeństwa
Najczęściej zgłaszanymi działaniami niepożądanymi u pacjentów przyjmujących duloksetynę były
nudności, ból głowy, suchość w jamie ustnej, senność i zawroty głowy. Jednak, większość najczęściej
zgłaszanych działań niepożądanych miała łagodne lub umiarkowane nasilenie, zwykle występowała
krótko po rozpoczęciu terapii i w większości przypadków ustępowała w miarę kontynuowania
leczenia.
b. Tabelaryczne zestawienie działań niepożądanych
W Tabeli 1 przedstawiono działania niepożądane ze zgłoszeń spontanicznych oraz obserwowane
podczas badań klinicznych kontrolowanych placebo.
Tabela 1: Działania niepożądane
Ocena częstości występowania: Bardzo często (≥1/10), często (≥1/100 do <1/10), niezbyt często
(≥1/1 000 do <1/100), rzadko (≥1/10 000 do <1/1 000), bardzo rzadko (<1/10 000), częstość nieznana
(nie może być określona na podstawie dostępnych danych).
W obrębie każdej grupy o określonej częstości występowania objawy niepożądane są wymienione
zgodnie ze zmniejszającym się nasileniem.
Bardzo często: Zakażenia i zarażenia pasożytnicze
Niezbyt często: Zapalenie krtani
Bardzo często: Zaburzenia układu immunologicznego
Rzadko: Reakcja anafilaktyczna Zespół nadwrażliwości
Bardzo często: Zaburzenia endokrynologiczne
Rzadko: Niedoczynność tarczycy
Bardzo często: Zaburzenia metabolizmu i odżywiania
Często: Zmniejszenie łaknienia
Niezbyt często: Hiperglikemia (zgłaszana głównie u pacjentów z cukrzycą)
Rzadko: Odwodnienie Hiponatremia Zespół nieprawidłowego wydzielania hormonu antydiuretycznego (SIADH)6
Bardzo często: Zaburzenia psychiczne
10
Często: Bezsenność Pobudzenie Zmniejszenie libido Lęk Zaburzenia orgazmu Nietypowe sny
Niezbyt często: Myśli samobójcze5,7 Zaburzenia snu Bruksizm Dezorientacja Apatia
Rzadko: Zachowania samobójcze5,7 Mania Omamy Agresja i gniew4
Bardzo często: Zaburzenia układu nerwowego
Bardzo często: Ból głowy Senność
Często: Zawroty głowy Letarg Drżenie Parestezja
Niezbyt często: Mioklonie Akatyzja7 Nerwowość Zaburzenia uwagi Zaburzenia smaku Dyskineza Zespół niespokojnych nóg Zła jakość snu
Rzadko: Zespół serotoninowy6 Drgawki1 Niepokój psychoruchowy6 Objawy pozapiramidowe6
Bardzo często: Zaburzenia oka
Często: Niewyraźne widzenie
Niezbyt często: Rozszerzenie źrenicy Zaburzenia widzenia
Rzadko: Jaskra
Bardzo często: Zaburzenia ucha i błędnika
Często: Szumy uszne1
Niezbyt często: Zawroty głowy pochodzenia błędnikowego Ból ucha
Bardzo często: Zaburzenia serca
Często: Kołatanie serca
Niezbyt często: Tachykardia Nadkomorowe zaburzenia rytmu serca, głównie migotanie przedsionków
Częstość nieznana: Kardiomiopatia stresowa (zespół takotsubo)
Bardzo często: Zaburzenia naczyniowe
Często: Zwiększenie ciśnienia tętniczego krwi3 Nagłe zaczerwienienie skóry, zwłaszcza twarzy
Niezbyt często: Omdlenie2 Nadciśnienie tętnicze3,7 Niedociśnienie ortostatyczne2 Uczucie zimna w kończynach
Rzadko: Przełom nadciśnieniowy3,6
Bardzo często: Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia
11
Często: Ziewanie
Niezbyt często: Ucisk w gardle Krwawienie z nosa
Rzadko: Śródmiąższowa choroba płuc10 Eozynofilowe zapalenie płuc6
Bardzo często: Zaburzenia żołądka i jelit
Bardzo często: Nudności Suchość w jamie ustnej
Często: Zaparcia Biegunka Ból brzucha Wymioty Niestrawność Wzdęcia
Niezbyt często: Krwotok z przewodu pokarmowego7 Zapalenie żołądka i jelit Odbijanie się ze zwracaniem treści żołądkowej lub gazu Zapalenie błony śluzowej żołądka Zaburzenia połykania
Rzadko: Zapalenie błony śluzowej jamy ustnej Obecność świeżej krwi w kale Nieprzyjemny oddech Mikroskopowe zapalenie jelita grubego9
Bardzo często: Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych
Niezbyt często: Zapalenie wątroby3 Zwiększenie aktywności enzymów wątrobowych (AlAT, AspAT, fosfataza alkaliczna) Ostre uszkodzenie wątroby
Rzadko: Niewydolność wątroby6 Żółtaczka6
Bardzo często: Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej
Często: Nasilone pocenie się Wysypka
Niezbyt często: Nocne poty Pokrzywka Kontaktowe zapalenie skóry Zimne poty Reakcje nadwrażliwości na światło Zwiększona tendencja do powstawania siniaków
Rzadko: Zespół Stevensa-Johnsona6 Obrzęk naczynioruchowy6
Bardzo rzadko: Zapalenie naczyń skóry
Bardzo często: Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej
Często: Ból mięśniowo-szkieletowy Kurcze mięśni
Niezbyt często: Napięcie mięśni Drżenie mięśni
Rzadko: Szczękościsk
12
Bardzo często: Zaburzenia nerek i dróg moczowych
Często: Bolesne lub utrudnione oddawanie moczu Częstomocz
Niezbyt często: Zatrzymanie moczu Uczucie parcia na pęcherz Oddawanie moczu w nocy Nadmierne wydzielanie moczu Zmniejszenie diurezy
Rzadko: Nieprawidłowy zapach moczu
Bardzo często: Zaburzenia układu rozrodczego i piersi
Często: Zaburzenia wzwodu Zaburzenia wytrysku Opóźnienie wytrysku
Niezbyt często: Krwotok z dróg rodnych Zaburzenia miesiączkowania Zaburzenia funkcji seksualnych Ból jąder
Rzadko: Objawy menopauzy Mlekotok Hiperprolaktynemia Krwotok poporodowy6
Bardzo często: Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania
Często: Upadki8 Zmęczenie
Niezbyt często: Ból w klatce piersiowej7 Nietypowe samopoczucie Uczucie zimna Pragnienie Dreszcze Złe samopoczucie Uczucie gorąca Zaburzenia chodu
Bardzo często: Badania diagnostyczne
Często: Zmniejszenie masy ciała
Niezbyt często: Zwiększenie masy ciała Zwiększenie aktywności fosfokinazy kreatynowej we krwi Zwiększenie stężenia potasu we krwi
Rzadko: Zwiększenie stężenia cholesterolu we krwi
1 Drgawki i szumy w uszach zgłaszano także po zakończeniu leczenia.
2 Niedociśnienie ortostatyczne oraz omdlenia zgłaszane były szczególnie w początkowym okresie
13
leczenia.
3 Patrz punkt 4.4.
4 Przypadki agresji i przejawów gniewu zgłaszane były szczególnie w początkowym okresie leczenia
lub po zakończeniu leczenia.
5 Przypadki myśli i zachowań samobójczych zgłaszane były podczas terapii duloksetyną lub wkrótce
po zakończeniu leczenia (patrz punkt 4.4).
6Częstość występowania działań niepożądanych, których nie obserwowano podczas badań
klinicznych kontrolowanych placebo, oszacowana na podstawie zgłoszeń po wprowadzeniu produktu
leczniczego do obrotu.
7 Różnica nieistotna statystycznie w porównaniu z placebo.
8 Upadki były częstsze u osób w podeszłym wieku (≥65 lat).
9 Szacunkowa częstość na podstawie danych ze wszystkich badań klinicznych.
10 Częstość występowania szacowana na podstawie badań klinicznych z kontrolą placebo.
c. Opis wybranych działań niepożądanych
Przerwanie stosowania duloksetyny (zwłaszcza nagłe) często powoduje wystąpienie objawów
odstawienia. Do najczęściej zgłaszanych objawów należą: zawroty głowy, zaburzenia czucia
(w tym parestezja lub wrażenie porażenia prądem, szczególnie w obrębie głowy), zaburzenia snu
(w tym bezsenność i intensywne marzenia senne), zmęczenie, senność, pobudzenie lub niepokój,
nudności i (lub) wymioty, drżenie, bóle głowy, bóle mięśni, drażliwość, biegunka, nadmierna
potliwość i zawroty głowy spowodowane zaburzeniami błędnika.
Zazwyczaj w przypadku stosowania produktów z grupy SSRI oraz SNRI, objawy te są łagodne lub
umiarkowane, przemijające, jednak u niektórych pacjentów mogą być one ciężkie i (lub) utrzymywać
się przez dłuższy czas. Z tego powodu zaleca się stopniowe zmniejszanie dawki, kiedy kontynuacja
leczenia duloksetyną nie jest już konieczna (patrz punkty 4.2 i 4.4).
W trzech 12-tygodniowych badaniach klinicznych fazy ostrej, w których stosowano duloksetynę
u pacjentów z bólem w neuropatii cukrzycowej obserwowano niewielkie, lecz istotne statystycznie
zwiększenie stężenia glukozy we krwi na czczo u pacjentów leczonych duloksetyną. Zarówno
u pacjentów leczonych duloksetyną, jak i u pacjentów otrzymujących placebo, stężenie HbA nie
1c
zmieniało się. W fazie rozszerzonej tych badań, trwającej do 52 tygodni, stwierdzono zwiększenie
stężenia HbA w grupie otrzymującej duloksetynę i w grupach leczonych standardowo, jednak średnie
1c
zwiększenie wartości było o 0,3% większe w grupie leczonej duloksetyną. Zaobserwowano także
niewielkie zwiększenie stężenia glukozy na czczo oraz cholesterolu całkowitego u pacjentów
leczonych duloksetyną. W grupie leczonej standardowo wyniki badań laboratoryjnych wykazały
nieznaczne zmniejszenie tych parametrów.
Skorygowany odstęp QT u pacjentów leczonych duloksetyną nie różnił się od obserwowanego
u pacjentów otrzymujących placebo. Nie obserwowano klinicznie istotnych różnic w pomiarach QT,
PR, QRS i QTcB u pacjentów leczonych duloksetyną i pacjentów otrzymujących placebo.
d. Dzieci i młodzież
W ramach badań klinicznych duloksetynę stosowano u łącznie 509 pacjentów w wieku od 7 do 17 lat
z dużymi zaburzeniami depresyjnymi oraz 241 pacjentów w wieku od 7 do 17 lat z zaburzeniami
lękowymi uogólnionymi. Ogólnie profil działań niepożądanych po zastosowaniu duloksetyny u dzieci
i młodzieży był podobny do obserwowanego u osób dorosłych.
Łącznie u 467 pacjentów z grupy dzieci i młodzieży, których w badaniach klinicznych początkowo
losowo przydzielono do grupy otrzymującej duloksetynę, odnotowano zmniejszenie masy ciała
średnio o 0,1 kg po 10 tygodniach w porównaniu z obserwowanym zwiększeniem o średnio 0,9 kg
u 353 pacjentów, którym podawano placebo. Następnie, po okresie przedłużenia badania trwającym
od czterech do sześciu miesięcy, u pacjentów stwierdzano zazwyczaj tendencję do odzyskiwania ich
przewidywanej percentylowej masy początkowej, wyznaczonej na podstawie danych demograficznych
14
dobranych pod względem wieku i płci rówieśników.
W trwających do 9 miesięcy badaniach, u dzieci i młodzieży leczonych duloksetyną obserwowano
mniejszy o 1% całkowity średni wzrost na siatce centylowej (mniejszy o 2% u dzieci w wieku od 7 do
11 lat i większy o 0,3% u młodzieży w wieku od 12 do 17 lat) (patrz punkt 4.4).
Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych
Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań
niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania
produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać
wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania
Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych,
Wyrobów Medycznych i Produktów:
Al. Jerozolimskie 181C, 02-222 Warszawa
Tel.: + 48 22 49 21 301
Faks: + 48 22 49 21 309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl
Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.