Octanine F 1000

Kiedy nie stosować leku OCTANINE F: • jeśli pacjent ma uczulenie na ludzki IX czynnik krzepnięcia krwi lub którykolwiek z pozostałych składników tego leku (wymienionych w punkcie 6), • jeśli u pacjenta występowała małopłytkowość wywołana heparyną typu II, która polega na spadku ilości płytek krwi po podaniu heparyny. Płytki krwi są komórkami krwi, które pomagają zatrzymać krwawienie. Heparynę stosuje się w celu zapobiegania zakrzepom krwi. Ostrzeżenia i środki ostrożności Przed rozpoczęciem stosowania leku OCTANINE F należy omówić to z lekarzem lub farmaceutą. • Wszystkie leki zawierające białko podawane dożylnie mogą wywołać reakcję nadwrażliwości typu alergicznego. OCTANINE F zawiera bardzo małe ilości innych białek niż czynnik IX i heparyna. Do wczesnych objawów reakcji nadwrażliwości należą: - pokrzywka, - wysypka (pokrzywka) - uczucie ucisku w klatce piersiowej, - świszczący oddech, - spadek ciśnienia krwi, - ostra, ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja w przypadku, gdy jakiekolwiek lub wszystkie z wymienionych objawów rozwijają się szybko i są nasilone). W przypadku wystąpienia powyższych objawów należy natychmiast wstrzymać wstrzykiwanie i skontaktować się z lekarzem prowadzącym. W przypadku wstrząsu anafilaktycznego lekarz musi jak najszybciej rozpocząć zalecane leczenie. • Zaleca się odpowiednie szczepienia przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B w przypadku regularnego lub powtarzanego stosowania produktów zawierających czynnik IX krzepnięcia krwi uzyskany z ludzkiego osocza. • Znane jest zjawisko powstawania inhibitorów (przeciwciał neutralizujących) czynnika IX, wytwarzanych przez komórki immunologiczne u pacjentów z hemofilią B. Inhibitory mogą nasilać ryzyko wystąpienia wstrząsu anafilaktycznego (ciężkich reakcji alergicznych). Dlatego zaleca się wykonanie testów na obecność inhibitora u pacjentów z reakcjami alergicznymi. Pacjenci z inhibitorami czynnika IX są narażeni na wyższe ryzyko wystąpienia anafilaksji po zastosowaniu czynnika IX. Dlatego pierwsze podanie czynnika IX, zgodnie z decyzją lekarza prowadzącego, powinno być przeprowadzone pod nadzorem medycznym w miejscu, gdzie można zapewnić odpowiednią pomoc w razie wystąpienia reakcji alergicznych. 20201109_PIL_220_PL_08.07 • Podczas stosowania koncentratów białkowych zawierających czynnik IX może dochodzić do zaczopowania naczyń krwionośnych przez zakrzepy. Z powodu tego ryzyka, które jest wyższe w przypadku produktów słabo oczyszczonych, pacjenci powinni być monitorowani w kierunku występowania objawów zakrzepów krwi po podawaniu produktów zawierających czynnik IX w przypadku: • występowania objawów fibrynolizy (rozpuszczania skrzepliny), • pacjentów z rozsianym wykrzepianiem śródnaczyniowym (rozsiane krzepnięcie krwi w naczyniach krwionośnych), • pacjentów ze zdiagnozowanymi chorobami wątroby, • istnieją udokumentowane czynniki ryzyka sercowo-naczyniowego • pacjentów po przebytych niedawno zabiegach operacyjnych, • pacjentów ze zwiększonym ryzykiem występowania zakrzepów lub rozsianego wykrzepiania śródnaczyniowego. W przypadku występowania któregokolwiek z powyższych zaburzeń u danego pacjenta, lekarz zadecyduje o podaniu OCTANINE F po ocenie potencjalnych korzyści wynikających z leczenia w stosunku do ryzyka związanego z zastosowaniem leku. • Po powtórnym leczeniu z użyciem produktów ludzkiego IX czynnika krzepnięcia krwi, pacjenci powinni być monitorowani w kierunku rozwoju przeciwciał neutralizujących (inhibitorów), których ilość określa się w jednostkach Bethesda (BU), używając odpowiednich testów biologicznych. Zabezpieczenie leków wytwarzanych z krwi przed przeniesieniem zakażeń wirusowych o W przypadku leków wytwarzanych z ludzkiej krwi lub osocza stosuje się odpowiednie metody zapobiegające przenoszeniu zakażeń na pacjentów. Obejmują one: ścisłą selekcję dawców krwi i osocza w celu wyeliminowania nosicieli zakażeń, badanie poszczególnych donacji i puli osocza w kierunku specyficznych markerów wirusowych. Wytwórcy tych leków włączają również do procesu produkcji metody mające na celu inaktywację lub usuwanie wirusów. Pomimo tego, w przypadku podawania leków otrzymywanych z ludzkiej krwi lub osocza, nie można całkowicie wykluczyć przeniesienia czynnika zakaźnego. Dotyczy to także nieznanych lub nowo pojawiających się wirusów oraz innych typów zakażeń. o Metody te są uznawane jako skuteczne wobec wirusów otoczkowych, takich jak wirus nabytego braku odporności (HIV), wirus zakażenia wątroby typu B (HBV) i wirus zakażenia wątroby typu C (HCV) oraz bezotoczkowego wirusa zakażenia wątroby typu A (HAV). Zastosowane metody mogą mieć ograniczoną skuteczność w stosunku do wirusów bezotoczkowych takich jak parwowirus B19. Zakażenie parwowirusem B19 może być groźne u kobiet w ciąży (zakażenie płodu) oraz u pacjentów z niedoborami odporności oraz pewnymi typami niedokrwistości (np. w niedokrwistości sierpowatokrwinkowej lub niedokrwistości hemolitycznej). 20201109_PIL_220_PL_08.07 Stanowczo zaleca się, aby przy każdorazowym podaniu dawki OCTANINE F zapisać nazwę i numer serii produktu w celu zachowania zapisu użytych serii. Dzieci W przypadku podawania OCTANINE F noworodkom, należy je ściśle monitorować w kierunku występowania objawów rozsianego wykrzepiania śródnaczyniowego. OCTANINE F a inne leki • Nie są znane interakcje ludzkiego IX czynnika krzepnięcia krwi z innymi lekami. Należy powiedzieć lekarzowi lub farmaceucie o wszystkich lekach przyjmowanych przez pacjenta obecnie lub ostatnio, a także o lekach, które pacjent planuje przyjmować. Ciąża i karmienie piersią Nie ma doświadczenia w stosowaniu czynnika IX podczas ciąży i karmienia piersią. Dlatego czynnik IX powinien być stosowany podczas ciąży i karmienia piersią, gdy jest to ściśle wskazane. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek leku należy poradzić się lekarza lub farmaceuty. Lek OCTANINE F zawiera sód Produkt leczniczy zawiera do 69 mg sodu (głównego składnika soli kuchennej) w jednej fiolce OCTANINE F 500 j.m., co stanowi równowartość 3,45% zalecanej maksymalnej dobowej dawki dla osób dorosłych oraz do 138 mg sodu w jednej fiolce OCTANINE F 1000 j.m., co stanowi równowartość 6,9% maksymalnej dobowej dawki 2 g sodu u osób dorosłych. Należy to uwzględnić u pacjentów na diecie z ograniczeniem sodu. Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn Nie zaobserwowano wpływu na zdolność prowadzenia pojazdów mechanicznych i obsługiwania maszyn.

Jak każdy lek, lek ten może powodować działania niepożądane, chociaż nie u każdego one wystąpią. • Reakcje nadwrażliwości lub alergiczne nie były obserwowane często u pacjentów leczonych produktami zawierającymi czynnik IX. Należały do nich: o odruchowy skurcz naczyń krwionośnych (spazmy) z obrzękiem twarzy, jamy ustnej i gardła, o parzący i pieczący ból w miejscu infuzji, o dreszcze, o zaczerwienienie twarzy, o wysypka, o ból głowy, o pokrzywka, o spadek ciśnienia tętniczego, o uczucie zmęczenia, o nudności, o niepokój, o szybkie bicie serca, o uczucie ucisku w klatce piersiowej, o uczucie mrowienia, o wymioty, o świszczący oddech. W niektórych przypadkach reakcje te mogą prowadzić do ciężkiej reakcji zwanej anafilaksją, włączając wystąpienie wstrząsu. Te reakcje są głównie związane z rozwojem inhibitorów czynnika IX. Należy poinformować lekarza w przypadku wystąpienia którejkolwiek z wymienionych objawów. • U pacjentów z hemofilią B mogą pojawić się przeciwciała neutralizujące (inhibitory) przeciwko czynnikowi IX. Te przeciwciała mogą odpowiadać za obniżoną skuteczność leczenia. Lekarz powinien przedyskutować to z pacjentem i określić dalsze leczenie, jeżeli będzie konieczne. Przeprowadzono badanie kliniczne u 25 dzieci z hemofilią B, z których 6 nie było wcześniej leczonych. Nie zaobserwowano powstawania inhibitorów w trakcie trwania badania. Tolerancja na wszystkie wstrzyknięcia określana była jako „bardzo dobra” i „dobra”. 20201109_PIL_220_PL_08.07 • Niektórzy pacjenci z hemofilią B z inhibitorami czynnika IX, u których zastosowano indukcję tolerancji immunologicznej, rozwinęli zespół nefrotyczny (ciężkie schorzenie nerek). • Gorączka może pojawiać się w rzadkich przypadkach. • Produkty zawierające czynnik IX o niskiej czystości mogą w rzadkich przypadkach prowadzić do rozwoju zakrzepów w naczyniach krwionośnych. Może to prowadzić do następujących powikłań: o zawału mięśnia sercowego, o zespołu rozsianego wykrzepiania śródnaczyniowego (DIC), o zakrzepów w żyłach (zakrzepicy żylnej), o zakrzepów w płucach (zatorowości płucnej). Te powikłania występują częściej w przypadku użycia produktów czynnika IX o niskiej czystości i pojawiają się rzadko w przypadku stosowania produktów o wysokiej czystości takich jak OCTANINE F. • Heparyna zawarta w produkcie może powodować nagły spadek liczby płytek krwi poniżej 100 000/µl lub o 50% w stosunku do liczby wyjściowej. Jest to reakcja alergiczna nazywana „małopłytkowością wywołaną prze heparynę typu II”. W rzadkich przypadkach u pacjentów bez wcześniejszej nadwrażliwości na heparynę, ten spadek ilości płytek krwi może pojawić się pomiędzy 6 a 14 dniem od rozpoczęcia leczenia. U pacjentów z wcześniejszą nadwrażliwością na heparynę zmiana ta może pojawić się po kilku godzinach od rozpoczęcia leczenia. Ten poważny spadek płytek krwi może powodować lub być związany z: o zakrzepami krwi w tętnicach i żyłach, o zamknięciem światła naczynia krwionośnego przez zakrzep występujący w innym miejscu, o ciężkim zaburzeniem krzepnięcia zwanym koagulopatią ze zużycia czynników krzepliwości, o martwicą skóry w miejscu wstrzyknięcia, o krwawieniem punkcikowatym, o siniaczeniem, o smolistymi stolcami. W przypadku pojawienia się tych reakcji alergicnych należy bezwłocznie przerwać wstrzykiwanie OCTANINE F i nie stosować w przyszłości leków zawierających heparynę. Ze względu na ten rzadko pojawiający się wpływ heparyny na płytki krwi, liczba płytek krwi u pacjenta powinna być często kontrolowana, zwłaszcza przy rozpoczynaniu leczenia. Informacje związane z ochroną przeciwko przenoszonym czynnikom zakaźnym, patrz punkt 2 (należy stosować szczególną ostrożność stosując OCTANINE F). Zgłaszanie działań niepożądanych Jeśli wystąpią jakiekolwiek objawy niepożądane, w tym wszelkie objawy niepożądane niewymienione w tej ulotce, należy powiedzieć o tym lekarzowi lub farmaceucie lub pielęgniarce. Działania niepożądane można zgłaszać bezpośrednio do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych 20201109_PIL_220_PL_08.07 Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych Al. Jerozolimskie 181C 02 - 222 Warszawa Tel.: + 48 22 49 21 301 Faks: + 48 22 49 21 309 e-mail: ndl@urpl.gov.pl Działanie niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu. Dzięki zgłaszaniu działań niepożądanych można będzie zgromadzić więcej informacji na temat bezpieczeństwa stosowania leku.

- Nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą wymienioną w punkcie 6.1. - Występowanie małopłytkowości na skutek reakcji alergicznej po zastosowaniu heparyny (trombocytopenia indukowana heparyną [ang. heparyn-induced thrombocytopenia, HIT] typu II).

Możliwość identyfikacji Należy wyraźnie zarejestrować nazwę i numer serii podanego produktu, aby poprawić możliwość identyfikacji biologicznych produktów leczniczych. Nadwrażliwość W przypadku produktu leczniczego OCTANINE F możliwe jest wystąpienie reakcji nadwrażliwości typu alergicznego. Produkt zawiera ilości śladowe innych białek niż czynnik IX i heparyna. Należy poinformować pacjenta, aby w przypadku wystąpienia objawów nadwrażliwości, natychmiast przerwać stosowanie produktu i skontaktować się z lekarzem prowadzącym. Pacjenci powinni zostać poinformowani o wczesnych objawach reakcji nadwrażliwości, takich jak wysypka, uogólniona pokrzywka, uczucie ucisku w klatce piersiowej, świszczący oddech, spadek ciśnienia krwi i anafilaksja. W przypadku wystąpienia wstrząsu należy zastosować standardowe postępowanie medyczne w terapii wstrząsu. Inhibitory Po powtarzanym leczeniu z zastosowaniem produktów czynnika IX, pacjenci powinni być monitorowani pod kątem rozwoju przeciwciał neutralizujących (inhibitorów) czynnika IX, które powinny być oznaczone w jednostkach Bethesda (BU), używając odpowiedniego testu biologicznego. W literaturze występowały doniesienia wykazujące korelację pomiędzy występowaniem inhibitorów czynnika IX a reakcjami alergicznymi. Dlatego też 20201109_SPC_220_PL_09.08 pacjenci, u których występują reakcje alergiczne powinni być poddani testom na obecność inhibitora. Należy zauważyć, iż pacjenci, u których występuje inhibitor czynnika IX, mogą być obciążeni większym ryzykiem anafilaksji prowokowanej poprzez czynnik IX. Z powodu istnienia ryzyka wystąpienia reakcji alergicznych przy podawaniu produktów czynnika IX początkowe podawanie czynnika IX powinno być przeprowadzone, zgodnie z decyzją lekarza prowadzącego, pod należytym nadzorem medycznym, w miejscu, gdzie można zapewnić odpowiednią pomoc medyczną w razie wystąpienia reakcji alergicznych. Choroba zakrzepowo-zatorowa Z powodu istnienia potencjalnego ryzyka wystąpienia powikłań zatorowo- zakrzepowych należy rozpocząć odpowiedni nadzór kliniczny w przypadku podawania produktu pacjentom z chorobami wątroby, w okresie pooperacyjnym, noworodkom, lub też pacjentom z ryzykiem wystąpienia epizodu zakrzepowego lub zespołu rozsianego wykrzepiania śródnaczyniowego (ang. disseminated intravascular coagulation, DIC), w celu wykrycia wczesnych objawów zakrzepicy oraz koagulopatii ze zużycia przy pomocy odpowiednich testów biologicznych. W każdej z wymienionych sytuacji należy ocenić potencjalne korzyści wynikające z leczenia OCTANINE F w stosunku do istniejącego ryzyka wystąpienia powyższych powikłań. Zdarzenia sercowo-naczyniowe U pacjentów z istniejącymi czynnikami ryzyka sercowo-naczyniowymi, terapia substytucyjna czynnikiem IX może zwiększać ryzyko sercowo-naczyniowe. Powikłania związane z cewnikami Jeżeli wymagane jest stosowanie systemu centralnego dostępu naczyniowego (ang. central venous access device, CVAD), należy rozważyć ryzyko wystąpienia powikłań związanych z CVAD, w tym zakażeń miejscowych, bakteriemii oraz zakrzepicy w miejscu umieszczenia cewnika. Bezpieczeństwo wirusowe Standardowe metody zapobiegania infekcjom wynikającym z leczenia produktami leczniczymi uzyskanymi z ludzkiej krwi lub osocza obejmują selekcję dawców, badanie indywidualnych donacji oraz puli osocza na obecność swoistych markerów infekcji, oraz włączanie do procesu wytwarzania skutecznych metod inaktywacji/usuwania wirusów. Pomimo to, w przypadku podawania produktów leczniczych uzyskanych z ludzkiej krwi lub osocza, możliwość przeniesienia czynnika infekcyjnego nie może być całkowicie wyeliminowana. Dotyczy to nieznanych lub nowych wirusów a także innych patogenów. Metody te wydają się być skuteczne wobec wirusów otoczkowych takich jak wirus ludzkiego niedoboru odporności (HIV), wirus zapalenia wątroby typu B (HBV), wirus zapalenia wątroby typu C (HCV) i bezotoczkowy wirus zapalenia wątroby typu A (HAV). Zastosowane metody mogą mieć ograniczoną skuteczność w stosunku do wirusów bezotoczkowych takich jak parwowirus B19. Zakażenie parwowirusem 20201109_SPC_220_PL_09.08 B19 może być groźne u kobiet w ciąży (zakażenie płodu) oraz u pacjentów z niedoborami odporności i z nasiloną erytropoezą (np. w niedokrwistości hemolitycznej). Zaleca się odpowiednie szczepienia (przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu A i B) u pacjentów otrzymującym koncentraty czynnika IX pochodzącego z osocza. Pacjenci na diecie z ograniczeniem sodu Produkt leczniczy zawiera do 69 mg sodu w jednej fiolce OCTANINE F 500 j.m., co stanowi równowartość 3,45% zalecanej przez WHO maksymalnej dobowej dawki 2 g sodu dla osób dorosłych oraz do 138 mg sodu w jednej fiolce OCTANINE F 1000 j.m. na dawkę, co stanowi równowartość 6,9% zalecanej przez WHO maksymalnej dobowej dawki 2 g sodu dla osób dorosłych. Należy uwzględnić to u pacjentów kontrolujących zawartość sodu. Dzieci i młodzież Wymienione ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczą zarówno dorosłych, jak i dzieci.

Nie odnotowano przypadków interakcji produktów zawierających ludzki IX czynnik krzepnięcia z innymi produktami leczniczymi.

Podsumowanie profilu bezpieczeństwa Nadwrażliwość lub reakcje alergiczne (które objawiać się mogą w postaci obrzęku naczynioruchowego, uczucia pieczenia i parzącego bólu w miejscu infuzji, dreszczy, zaczerwienienia, uogólnionej pokrzywki, bólu głowy, wysypki, spadku ciśnienia, letargu, nudności, niepokoju, tachykardii, uczucia ucisku w klatce piersiowej, uczucia mrowienia, wymiotów, świszczącego oddechu) obserwowane były rzadko u pacjentów leczonych produktami zawierającymi czynnik IX. W niektórych przypadkach reakcje te prowadziły do ciężkiej reakcji 20201109_SPC_220_PL_09.08 anafilaktycznej i były ściśle związane w czasie z rozwojem inhibitorów czynnika IX (patrz także punkt 4.4). Notowano przypadki zespołu nerczycowego będącego następstwem próby indukcji tolerancji immunologicznej u pacjentów z hemofilią B z inhibitorami czynnika IX i z reakcjami alergicznymi w wywiadzie. W rzadkich przypadkach obserwowano gorączkę. U pacjentów z hemofilią B może dochodzić do powstawania przeciwciał neutralizujących (inhibitorów) czynnika IX. Pojawienia się inhibitorów objawia się zmniejszoną odpowiedzią kliniczną. W takich przypadkach należy skontaktować się ze specjalistycznym ośrodkiem leczenia hemofilii. Przeprowadzono badanie kliniczne z udziałem 25 dzieci z hemofilią B, wśród których było 6 pacjentów wcześniej nieleczonych z medianą dni leczenia produktem leczniczym OCTANINE F wynoszącą 38 (przedział 8–90). Wyjściowy poziom inhibitora czynnika IX u wszystkich pacjentów był poniżej 0,4 BU. Nie obserwowano powstawania inhibitorów w trakcie badania. Istnieje potencjalne ryzyko wystąpienia powikłań zakrzepowo-zatorowych po podaniu produktów zawierających czynnik IX, o podwyższonym ryzyku dla produktów leczniczych o niskiej czystości. Stosowanie produktów zawierających czynnik IX o niskiej czystości związane było z przypadkami zawału mięśnia sercowego, zespołu rozsianego wykrzepiania śródnaczyniowego, zakrzepicy żylnej oraz zatorowości płucnej. Stosowanie produktów czynnika IX o wysokiej czystości rzadko związane jest z wystąpieniem takich reakcji niepożądanych. Informacje związane z bezpieczeństwem wirusowym – patrz punkt 4.4. Tabelaryczna lista działań niepożądanych Poniżej przedstawiono listę działań niepożądanych według klasyfikacji układów i narządów MedDRA i preferowanej terminologii. Częstości oceniano według następującej konwencji: bardzo często (≥1/10); często (≥1/100 do <1/10); niezbyt często (≥1/1000 do <1/100); rzadko (≥1/10 000 do <1/1000); bardzo rzadko (<1/10 000), nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych). 20201109_SPC_220_PL_09.08 Rzadko: nadwrażliwość Bardzo rzadko: wstrząs anafilaktyczny Bardzo rzadko: zdarzenie zatorowozakrzepowe* Bardzo rzadko: zespół nefrotyczny Bardzo rzadko: małopłytkowość zależna od heparyny gorączka Bardzo rzadko: obecne przeciwciała przeciwko czynnikowi IX * Termin MedDRA najniższej kategorii (ang. lowest level term, LLT) Opis wybranych działań niepożądanych Ze względu na zawartość heparyny w produkcie leczniczym OCTANINE F rzadko obserwowano, związany z alergią, spadek liczby płytek krwi poniżej 100 000/µl lub o 50% w stosunku do liczby wyjściowej (trombocytopenia typu II). U pacjentów bez wcześniejszej nadwrażliwości na heparynę ten spadek płytek krwi może pojawić się pomiędzy 6 a 14 dniem od rozpoczęcia leczenia. U pacjentów z wcześniejszą nadwrażliwością na heparynę ten spadek może pojawić się po kilku godzinach od rozpoczęcia leczenia. Głęboki spadek płytek krwi może powodować lub wynikać z zakrzepicy tętniczej i żylnej, zakrzepicy z zatorowością, ciężkich zaburzeń krzepnięcia (koagulopatia ze zużycia), martwicy skóry w miejscu wstrzyknięcia, krwawienia punkcikowatego (petocje), plamicy i smolistych stolców. Jeśli pojawi się swoista reakcja alergiczna, wstrzykiwanie OCTANINE F należy natychmiast przerwać. Należy zalecić pacjentowi, aby nie stosował w przyszłości produktów leczniczych zawierających heparynę. Ze względu na ten rzadko pojawiający się wpływ heparyny na płytki krwi, liczba płytek krwi u pacjenta powinna być często kontrolowana, zwłaszcza przy rozpoczynaniu leczenia. Dzieci i młodzież Częstość, typ i ciężkość działań niepożądanych u dzieci powinna być taka sama jak u dorosłych. Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych 20201109_SPC_220_PL_09.08 Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych Al. Jerozolimskie 181C 02 - 222 Warszawa Tel.: + 48 22 49 21 301 Faks: + 48 22 49 21 309 e-mail: ndl@urpl.gov.pl Działanie niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.