Dane pochodzą z oficjalnych ulotek i ChPL. Zostały wyodrębnione automatycznie (częściowo z użyciem AI), więc treści mogą być niepełne, przybliżone lub błędne. Wiążący jest zawsze oryginalny dokument. Brak informacji w serwisie nie oznacza, że jej nie ma. To nie jest porada medyczna, ranking ani polecenie leku: o wyborze i dawkowaniu decyduje lekarz lub farmaceuta. Nie odstawiaj leków na własną rękę. W razie nagłego, ciężkiego objawu dzwoń pod 112.
Famotidinum 40 mg (tabletki powlekane)
Dane z dokumentów wyodrębnione automatycznie
- Przechowywanie
- źródło: ChPL, pkt 6.4
- Termin ważności
- 3 lata (opakowanie nieotwarte)
źródło: ChPL, pkt 6.3
- Substancje pomocnicze
- Skrobia żelowana; Celuloza sproszkowana; Magnezu stearynian; Talk
- Skład otoczki: Hypromeloza; Tytanu dwutlenek; Makrogol 6000; Lak z czerwienią koszenilową (E124)
źródło: ChPL, pkt 6.1
- Substancje wymienione w dokumencie (m.in. alergeny, cukry, alkohol, sód)
- barwniki: w składzie (Skład otoczki)
źródło: ChPL, pkt 6.1
Pokazane są tylko substancje wymienione w dokumencie; brak wzmianki nie oznacza, że substancji nie ma w leku.
- Opakowanie i akcesoria
- opakowanie bezpośrednie: blister
źródło: ChPL, pkt 6.5
- Wygląd
- różowy okrągły z linią podziału
Tabletki powlekane, barwy różowej, okrągłe, obustronnie wypukłe, z kreską dzielącą po obu stronach. Tabletkę można podzielić na równe dawki. Blistry z folii Aluminium/PVC w tekturowym pudełku. źródło: Ulotka, pkt 6, ChPL, pkt 3
- Prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn
- dokument: możliwy wpływ lub zalecana ostrożność źródło: „Brak danych na temat przeciwwskazań do prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn w czasie stosowania famotydyny. Jednakże u niektórych pacjentów obserwowano objawy niepożądane ze strony ośrodkowego układu nerwowego (np. zawroty głowy), które mogą zaburzać sprawność psychofizyczną. Jeśli wystąpią takie objawy niepożądane nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn.” · ChPL, pkt 4.7
- Działania niepożądane
43 pozycji, według częstości
- często: ból głowy; zawroty głowy; zaparcia; biegunka
- niezbyt często: anoreksja; zaburzenia smaku; suchość w jamie ustnej; nudności i (lub) wymioty; uczucie dyskomfortu lub pełności w jamie brzusznej; wzdęcia; wysypka; świąd; pokrzywka; zmęczenie
- bardzo rzadko: pancytopenia; leukopenia; trombocytopenia; agranulocytoza; neutropenia; reakcje nadwrażliwości (anafilaksja, obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli); przemijające zaburzenia psychiczne w tym depresja; stany lękowe; pobudzenie; dezorientacja; splątanie i omamy; spadek libido; bezsenność; drgawki; napady padaczkowe typu grand mal (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek); parestezje; senność; blok przedsionkowo-komorowy po dożylnym podaniu antagonisty receptora H2; wydłużenie odcinka QT (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniem czynności nerek); śródmiąższowe zapalenie płuc czasami prowadzące do zgonu; zaburzenia aktywności enzymów wątrobowych; zapalenie wątroby; żółtaczka cholestatyczna; łysienie; zespół Stevensa-Johnsona/toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (czasem ze skutkiem śmiertelnym); bóle stawów; kurcze mięśni; impotencja; ucisk w klatce piersiowej
Lista może być niepełna: wyodrębniono tylko zapisy w układzie „Często: …”. Pełna lista jest w ChPL.
źródło: ChPL, pkt 4.8
Dawkowanie wg dokumentu wyodrębnione automatycznie
- Dawkowanie wg grup (cytat)
-
- Dorośli: „Dorośli Choroba wrzodowa dwunastnicy 40 mg przed snem przez 4 do 8 tygodni. U większości pacjentów wyleczenie uzyskuje się po 4 tygodniach terapii.”
- Stosowanie u dzieci: „Stosowanie u dzieci Nie ustalono bezpieczeństwa i skuteczności stosowania famotydyny u dzieci.”
źródło: ChPL, pkt 4.2
- Grupy szczególne (cytat)
-
- Stosowanie u pacjentów w podeszłym wieku: „Stosowanie u pacjentów w podeszłym wieku Takie jak u pacjentów młodszych.” źródło: ChPL, pkt 4.2
Ciąża
„Ciąża Nie zaleca się stosowania famotydyny w czasie ciąży. Produkt może być stosowany w okresie ciąży tylko w przypadku bezwzględnej konieczności. Przed podjęciem decyzji o podaniu famotydyny w czasie ciąży, lekarz powinien ocenić potencjalne korzyści w stosunku do ewentualnego ryzyka wynikającego z jej stosowania.” źródło: ChPL, pkt 4.6
- Karmienie piersią: „Karmienie piersią Kobiety karmiące piersią powinny zaprzestać stosowania famotydyny lub karmienia piersią, gdyż famotydyna przenika do mleka kobiecego.” źródło: ChPL, pkt 4.6
Stosowanie u pacjentów z niewydolnością nerek
„Stosowanie u pacjentów z niewydolnością nerek Aby uniknąć nadmiernego gromadzenia się leku u pacjentów z umiarkowaną lub ciężką niewydolnością nerek, dawka famotydyny może być zmniejszona do połowy dawki lub okres pomiędzy podaniem kolejnych dawek może być wydłużony do 36-48 godzin, w zależności od odpowiedzi klinicznej pacjenta.” źródło: Ulotka, pkt 3
- Jedzenie, napoje i alkohol (cytat)
-
- jedzenie i napoje: „Lek można przyjmować niezależnie od posiłków.” źródło: Ulotka, pkt 2
- alkohol: „- Badania nie wykazały spodziewanego zwiększenia stężenia alkoholu we krwi po jego spożyciu.” źródło: ChPL, pkt 4.5
Z ulotkiOficjalna informacja dla pacjenta dołączana do opakowania leku. i ChPLOficjalny dokument dla lekarzy i farmaceutów z pełnymi informacjami o leku. wyodrębnione automatycznie
Ulotka, pkt 2: Informacje ważne przed zastosowaniem leku Famogast
Kiedy nie przyjmować leku Famogast:
- jeśli pacjent ma uczulenie na famotydynę lub którykolwiek z pozostałych składników tego leku
(wymienionych w punkcie 6);
- jeśli pacjent ma uczulenie na inne leki z grupy antagonistów receptorów H2 w wywiadzie.
Ostrzeżenia i środki ostrożności
Przed rozpoczęciem przyjmowania leku Famogast należy omówić to lekarzem.
Należy zachować szczególną ostrożność stosując Famogast:
- jeśli pacjent ma owrzodzenie żołądka. Lekarz wykluczy nowotworowy charakter owrzodzenia
(leczenie famotydyną może bowiem maskować objawy choroby nowotworowej żołądka);
- jeśli pacjent ma ciężką niewydolność nerek. Famotydyna wydalana jest głównie przez nerki,
dlatego u tych pacjentów lekarz odpowiednio zmniejszy dawkę dobową leku (patrz punkt 3. Jak
stosować lek Famogast);
- w przypadku długotrwałego stosowania, lekarz zadecyduje o konieczności kontrolowania
morfologii krwi i czynności wątroby;
- w przypadku długotrwałej choroby wrzodowej, należy unikać nagłego odstawienia leku po
złagodzeniu objawów.
Dzieci
Bezpieczeństwo i skuteczność stosowania leku u dzieci dotychczas nie zostały ustalone.
Famogast a inne leki
Należy powiedzieć lekarzowi lub farmaceucie o wszystkich lekach przyjmowanych przez pacjenta
obecnie lub ostatnio, a także o lekach, które pacjent planuje stosować.
- Famotydyna nie wchodzi w interakcje z warfaryną (lek zmniejszający krzepliwość krwi), teofiliną
(lek stosowany w leczeniu astmy i innych schorzeń układu oddechowego), fenytoiną (lek
przeciwpadaczkowy), diazepamem (lek przeciwlękowy i uspokajający), propranololem (lek
nasercowy), aminofenazonem, fenazonem (leki przeciwbólowe).
- Zmiany pH treści żołądkowej mogą wpływać na biodostępność niektórych leków
(np. zmniejszeniem wchłaniania atazanawiru (lek przeciwwirusowy stosowany w leczeniu
zakażenia wirusem HIV)).
- Famotydyna może zmniejszać wchłanianie ketokonazolu i itrakonazolu (leki przeciwgrzybicze).
Ketokonazol należy podawać na dwie godziny przed podaniem famotydyny.
- Leki zobojętniające kwas solny w żołądku żołądkowy mogą zmniejszać wchłanianie famotydyny
i prowadzić do obniżenia stężenia famotydyny w surowicy. Dlatego famotydynę należy
przyjmować na 1-2 godziny przed podaniem leków zobojętniających kwas solny w żołądku.
- Podanie probenecydu (lek stosowany w dnie moczanowej) może opóźnić wydalanie famotydyny.
Należy unikać jednoczesnego podawania famotydyny i probenecydu.
- Należy unikać jednoczesnego podawania sukralfatu (lek osłonowy stosowany w leczeniu choroby
wrzodowej) w ciągu dwóch godzin po podaniu famotydyny.
- Istnieje ryzyko utraty skuteczności węglanu wapnia, stosowanego u pacjentów dializowanych jako
lek zmniejszający nadmiernie wysokie stężenie fosforanów we krwi (hiperfosfatemia), jeśli podaje
się go jednocześnie z famotydyną.
- Należy zachować szczególną ostrożność podczas jednoczesnego podawania famotydyny z
rylpiwiryną. W takim przypadku famotydynę należy przyjmować raz na dobę. Należy również
stosować dokładny schemat dawkowania z podawaniem famotydyny co najmniej 12 godzin przed
lub 4 godziny po podaniu rylpiwiryny.
- Stosowanie leku Famogast może zmniejszyć działanie pozakonazolu w postaci zawiesiny doustnej
(lek do picia stosowany w zapobieganiu i leczeniu niektórych zakażeń grzybiczych).
- Stosowanie leku Famogast może zmniejszyć działanie dazatynibu, erlotynibu, gefitynibu,
pazopanibu (leki stosowane w leczeniu nowotworów).
Ciąża i karmienie piersią
Jeśli pacjentka jest w ciąży lub karmi piersią, przypuszcza, że może być w ciąży lub gdy planuje mieć
dziecko, powinna poradzić się lekarza lub farmaceuty przed zastosowaniem tego leku.
Ciąża
Lek Famogast może być stosowany u kobiet w ciąży tylko wtedy, kiedy zdaniem lekarza jest to
bezwzględnie konieczne.
Karmienie piersią
Kobiety karmiące piersią powinny zaprzestać stosowania leku Famogast lub karmienia piersią, gdyż
famotydyna przenika do mleka kobiecego.
Famotydyna z jedzeniem i piciem
Lek można przyjmować niezależnie od posiłków.
Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn
Brak danych na temat przeciwwskazań do prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn w czasie
stosowania famotydyny. Jednakże u niektórych pacjentów obserwowano objawy niepożądane ze strony
ośrodkowego układu nerwowego (np. zawroty głowy), które mogą zaburzać sprawność psychofizyczną.
Jeśli wystąpią takie objawy niepożądane nie należy prowadzić pojazdów ani obsługiwać maszyn.
Lek Famogast zawiera czerwień koszenilową (E124)
Lek może powodować reakcje alergiczne.
Ulotka, pkt 4: Możliwe działania niepożądane
Jak każdy lek, lek ten może powodować działania niepożądane, chociaż nie u każdego one wystąpią.
W przypadku zauważenia którychkolwiek spośród poniższych bardzo rzadkich, lecz poważnych
działań niepożądanych należy zaprzestać przyjmowania leku Famogast oraz niezwłocznie
skontaktować się z lekarzem:
• Nagłe świsty, obrzmienie warg, języka i gardła lub ciała, wysypka, zaczerwienienie, omdlenie lub
utrudnienie przełykania (ciężka reakcja alergiczna).
• Zaczerwienienie skóry z powstawaniem pęcherzy lub złuszczaniem. Możliwe jest także
powstawanie dużych pęcherzy i krwawienia w okolicy warg, oczu, ust, nosa i narządów
płciowych lub spełzanie dużych powierzchni naskórka. Może to być zespół Stevensa-Johnsona
lub toksyczna rozpływna martwica naskórka.
• Zażółcenie skóry, ciemny mocz oraz zmęczenie, które mogą być objawami zaburzeń czynności
wątroby (zapalenie wątroby, żółtaczka cholestatyczna).
Do innych działań niepożądanych należą:
Często (występują u mniej niż 1 na 10 pacjentów)
- ból głowy, zawroty głowy
- zaparcia, biegunka
Niezbyt często (występują u mniej niż 1 na 100 pacjentów)
- anoreksja
- zaburzenia smaku
- suchość w jamie ustnej, nudności i (lub) wymioty, uczucie dyskomfortu lub pełności w jamie
brzusznej, wzdęcia
- wysypka, świąd, pokrzywka
- zmęczenie
Bardzo rzadko (występują u mniej niż u 1 na 10 000 pacjentów)
- niedobór wszystkich prawidłowych elementów morfotycznych krwi: krwinek czerwonych, krwinek
białych i płytek krwi
- przemijające zaburzenia psychiczne w tym depresja, stany lękowe, pobudzenie, dezorientacja,
splątanie i omamy, spadek libido, bezsenność
- drgawki, napady padaczkowe którym towarzyszy utrata przytomności, drgawki, ślinotok,
szczękościsk, czasem szybkie ruchy gałek ocznych (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami
czynności nerek), czucie opaczne, senność
- śródmiąższowe zapalenie płuc czasami prowadzące do śmierci
- zaburzenia aktywności enzymów wątrobowych
- nadmierne wypadanie włosów
- bóle stawów, kurcze mięśni
- blok przedsionkowo-komorowy, wydłużenie odcinka QT (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniem
czynności nerek)
- impotencja
- ucisk w klatce piersiowej.
Obserwowano rzadkie przypadki ginekomastii w kontrolowanych badaniach klinicznych, jednak
przypadki te nie były częstsze niż po podaniu placebo.
Zgłaszanie działań niepożądanych
Jeśli wystąpią jakiekolwiek objawy niepożądane, w tym wszelkie objawy niepożądane niewymienione
w tej ulotce, należy powiedzieć o tym lekarzowi, farmaceucie lub pielęgniarce. Działania niepożądane
można zgłaszać bezpośrednio do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów
Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów
Biobójczych
Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
Tel.: + 48 22 49 21 301
Faks: + 48 22 49 21 309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl
Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.
Dzięki zgłaszaniu działań niepożądanych można będzie zgromadzić więcej informacji na temat
bezpieczeństwa stosowania leku.
ChPL, pkt 4.3: Przeciwwskazania
Nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą wymienioną w punkcie
6.1.
Zaobserwowano nadwrażliwość krzyżową w tej grupie związków, w związku z tym nie należy podawać
famotydyny pacjentom u których stwierdzono nadwrażliwość na inne produkty z grupy antagonistów
receptorów H2 w wywiadzie.
ChPL, pkt 4.4: Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania
- Przed rozpoczęciem leczenia u pacjentów z owrzodzeniem żołądka należy wykluczyć jego
nowotworowy charakter (leczenie famotydyną może maskować objawy choroby nowotworowej
żołądka).
- Famotydyna wydalana jest głównie przez nerki, dlatego należy zachować ostrożność podczas
stosowania u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek. Należy zmniejszyć dawkę do 20 mg na
noc, kiedy klirens kreatyniny spada poniżej 10 ml/min.
- Bezpieczeństwo i skuteczność stosowania produktu u dzieci nie zostały zbadane.
- Podczas podawania famotydyny pacjentom w podeszłym wieku w trakcie badań klinicznych nie
obserwowano wzrostu częstości występowania lub zmiany rodzaju działań niepożądanych
związanych ze stosowaniem leku. Nie jest wymagana modyfikacja dawki tylko ze względu na wiek.
- W przypadku długotrwałego stosowania wysokich dawek zalecane jest kontrolowanie obrazu krwi
i czynności wątroby.
- W przypadku długotrwałej choroby wrzodowej, należy unikać nagłego odstawienia produktu po
złagodzeniu objawów.
- Ze względu na zawartość czerwieni koszenilowej produkt może powodować reakcje alergiczne.
ChPL, pkt 4.5: Interakcje z innymi produktami leczniczymi i inne rodzaje interakcji
Famotydyna nie wykazuje klinicznie ważnych interakcji.
- Famotydyna nie wchodzi w interakcje z lekami metabolizowanymi przez układ enzymatyczny
cytochromu P-450. Do tych leków należą: warfaryna, teofilina, fenytoina, diazepam, propranolol,
aminofenazon, fenazon.
- Pokarm może w niewielkim stopniu zmniejszyć biodostępność famotydyny, co nie ma znaczenia
klinicznego.
- Badania nie wykazały spodziewanego zwiększenia stężenia alkoholu we krwi po jego spożyciu.
- Zmiany pH treści żołądkowej mogą wpływać na biodostępność niektórych leków skutkując
zmniejszeniem wchłaniania atazanawiru.
- Wchłanianie ketokonazolu i itrakonazolu może zostać zmniejszone. Ketokonazol należy podawać
na dwie godziny przed podaniem famotydyny.
- Leki zobojętniające kwas solny w żołądku mogą zmniejszać wchłanianie famotydyny i prowadzić
do obniżenia stężenia famotydyny w surowicy. Dlatego famotydynę należy przyjmować na 1-2
godziny przed podaniem leków zobojętniających kwas solny w żołądku.
- Podanie probenecydu może opóźnić eliminację famotydyny. Należy unikać jednoczesnego
podawania famotydyny i probenecydu.
- Należy unikać jednoczesnego podawania sukralfatu w ciągu dwóch godzin po podaniu famotydyny.
- Istnieje ryzyko utraty skuteczności węglanu wapnia jako środka wiążącego fosforany u pacjentów
poddawanych hemodializie, jeśli podaje się go jednocześnie z famotydyną.
Należy zachować szczególną ostrożność podczas skojarzonego podawania famotydyny z rylpiwiryną.
W takim przypadku famotydynę należy przyjmować raz na dobę. Należy również stosować dokładny
schemat dawkowania z podawaniem famotydyny co najmniej 12 godzin przed lub 4 godziny po podaniu
rylpiwiryny.
W badaniu pojedyncza dawka 40 mg famotydyny przyjęta 2 godziny przed pojedynczą dawką 150 mg
rylpiwiryny (23 osoby) zmniejszyła AUC i maksymalne stężenie rylpiwiryny odpowiednio o 76% i 85%.
Jednak gdy tę samą dawkę famotydyny przyjęto 4 godziny po rylpiwirynie (24 osoby), AUC i
maksymalne stężenie rylpiwiryny wzrosły odpowiednio o 13% i 21%.
Przyjmowanie famotydyny 12 godzin przed rylpiwiryną (24 osoby) zmniejszyło AUC rylpiwiryny o 9%,
ale nie było to istotne statystycznie.
W miarę możliwości należy unikać jednoczesnego podawania z famotydyną pozakonazolu w postaci
zawiesiny doustnej, ponieważ famotydyna może podczas jednoczesnego stosowania zmniejszać
wchłanianie pozakonazolu w postaci zawiesiny doustnej. Jednoczesne podawanie famotydyny z
inhibitorami kinazy tyrozynowej (TKI): dazatynibem, erlotynibem, gefitynibem, pazopanibem, może
zmniejszać ich stężenie w osoczu, co prowadzi do zmniejszenia skuteczności i dlatego nie zaleca się
jednoczesnego stosowania famotydyny z tymi TKI. W celu uzyskania dalszych szczegółowych zaleceń
należy zapoznać się z drukami informacyjnymi poszczególnych produktów leczniczych z grupy TKI.
ChPL, pkt 4.8: Działania niepożądane
Działania niepożądane wymieniono według częstości występowania:
bardzo często ≥1/10
często ≥1/100 do <1/10
niezbyt często≥1/1000 do <1/100
rzadko ≥1/10 000 do <1/1000
bardzo rzadko <1/10 000
Zaburzenia krwi i układu chłonnego
Bardzo rzadko: pancytopenia, leukopenia, trombocytopenia, agranulocytoza, neutropenia
Zaburzenia układu immunologicznego
Bardzo rzadko: reakcje nadwrażliwości (anafilaksja, obrzęk naczynioruchowy, skurcz oskrzeli)
Zaburzenia metabolizmu i odżywiania
Niezbyt często: anoreksja
Zaburzenia psychiczne
Bardzo rzadko: przemijające zaburzenia psychiczne w tym depresja, stany lękowe, pobudzenie,
dezorientacja, splątanie i omamy, spadek libido, bezsenność
Zaburzenia układu nerwowego
Często: ból głowy, zawroty głowy
Niezbyt często: zaburzenia smaku
Bardzo rzadko: drgawki, napady padaczkowe typu grand mal (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniami
czynności nerek), parestezje, senność
Zaburzenia serca
Bardzo rzadko: blok przedsionkowo-komorowy po dożylnym podaniu antagonisty receptora H2,
wydłużenie odcinka QT (zwłaszcza u pacjentów z zaburzeniem czynności nerek)
Zaburzenia układu oddechowego, klatki piersiowej i śródpiersia
Bardzo rzadko: śródmiąższowe zapalenie płuc czasami prowadzące do zgonu
Zaburzenia żołądka i jelit
Często: zaparcia, biegunka
Niezbyt często: suchość w jamie ustnej, nudności i (lub) wymioty, uczucie dyskomfortu lub pełności
w jamie brzusznej, wzdęcia
Zaburzenia wątroby i dróg żółciowych
Bardzo rzadko: zaburzenia aktywności enzymów wątrobowych, zapalenie wątroby, żółtaczka
cholestatyczna
Zaburzenia skóry i tkanki podskórnej
Niezbyt często: wysypka, świąd, pokrzywka
Bardzo rzadko: łysienie, zespół Stevensa-Johnsona/toksyczne martwicze oddzielanie się naskórka (czasem
ze skutkiem śmiertelnym)
Zaburzenia mięśniowo-szkieletowe i tkanki łącznej
Bardzo rzadko: bóle stawów, kurcze mięśni
Zaburzenia układu rozrodczego i piersi
Bardzo rzadko: impotencja
Zaburzenia ogólne i stany w miejscu podania
Niezbyt często: zmęczenie
Bardzo rzadko: ucisk w klatce piersiowej
Obserwowano rzadkie przypadki ginekomastii jednak w kontrolowanych badaniach klinicznych częstość
jej występowania nie była większa niż u pacjentów otrzymujących placebo.
Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych
Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań
niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania
produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać wszelkie
podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania Niepożądanych
Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych
i Produktów Biobójczych
Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
Tel.: + 48 22 49 21 301
Faks: + 48 22 49 21 309
Strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl
Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.