Dane pochodzą z oficjalnych ulotek i ChPL. Zostały wyodrębnione automatycznie (częściowo z użyciem AI), więc treści mogą być niepełne, przybliżone lub błędne. Wiążący jest zawsze oryginalny dokument. Brak informacji w serwisie nie oznacza, że jej nie ma. To nie jest porada medyczna, ranking ani polecenie leku: o wyborze i dawkowaniu decyduje lekarz lub farmaceuta. Nie odstawiaj leków na własną rękę. W razie nagłego, ciężkiego objawu dzwoń pod 112.
Arsenii trioxidum 2 mg/ml (koncentrat do sporządzania roztworu do infuzji)
Dane z dokumentów wyodrębnione automatycznie
- Przechowywanie
- po sporządzeniu: 15–30 °C
- po sporządzeniu: w lodówce (2–8 °C)
- po sporządzeniu: 2–8 °C
- brak specjalnych zaleceń (wg dokumentu)
źródło: ChPL, pkt 6.3, ChPL, pkt 6.4
- Termin ważności
- 2 lata (opakowanie nieotwarte)
- 48 godzin (po sporządzeniu)
- 24 godziny (po sporządzeniu)
źródło: ChPL, pkt 6.3
- Substancje pomocnicze
- Sodu wodorotlenek; Kwas solny (do ustalenia pH); Woda do wstrzykiwań źródło: ChPL, pkt 6.1
- Substancje wymienione w dokumencie (m.in. alergeny, cukry, alkohol, sód)
- sód: mniej niż 1 mmol (23 mg) na dawkę (ChPL pkt 4.4)
źródło: ChPL, pkt 4.4
Pokazane są tylko substancje wymienione w dokumencie; brak wzmianki nie oznacza, że substancji nie ma w leku.
- Opakowanie i akcesoria
- opakowanie bezpośrednie: fiolka
źródło: ChPL, pkt 6.5
- Wygląd
- biały bezbarwny nadruk: flip off
Lek Arsenic trioxide Tillomed występuje w postaci przejrzystego, bezbarwnego koncentratu do sporządzania roztworu do infuzji. Koncentrat w objętości 6 mL umieszczony jest w fiolce z bezbarwnego szkła typu I, zamkniętej ciemnoszarym korkiem z gumy chlorobutylowej pokrytym teflonem, z białym uszczelnieniem typu „flip off”. Napełnione fiolki są oznaczone etykietą i umieszczone w plastikowej osłonce z termokurczliwej folii. Dno fiolki jest zabezpieczone dodatkową plastikową folią. źródło: Ulotka, pkt 6 - bezbarwny
Przejrzysty, bezbarwny roztwór. pH w temperaturze 20°C-25°C: od 7,5 do 8,5. źródło: ChPL, pkt 3
- Prowadzenie pojazdów i obsługa maszyn
- dokument: brak wpływu lub wpływ nieistotny źródło: „Arsenu (III) tlenek nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.” · ChPL, pkt 4.7
- Działania niepożądane
12 pozycji, według częstości
- bardzo często: Często; Częstość nieznana; Bardzo często; Częstość nieznana *
- często: Częstość nieznana; Często; Bardzo często; Częstość nieznana* gammaglutamylotransferazy*
- częstość nieznana: Częstość nieznana; Często; Bardzo często; Często asparaginianowej -AspAT
Lista może być niepełna: wyodrębniono tylko zapisy w układzie „Często: …”. Pełna lista jest w ChPL.
źródło: ChPL, pkt 4.8
Dawkowanie wg dokumentu wyodrębnione automatycznie
- Wiek i masa ciała
-
- nie zaleca się poniżej 18 lat (dzieci, młodzież)
źródło: „Nie zaleca się stosowania arsenu (III) tlenku u dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat.” · Ulotka, pkt 2
- Dawkowanie wg grup (cytat)
-
Dzieci i młodzież
„Dzieci i młodzież Nie określono bezpieczeństwa stosowania ani skuteczności arsenu (III) tlenku u dzieci w wieku do 17 lat. Aktualne dane dotyczące dzieci w wieku od 5 do 16 lat przedstawiono w punkcie 5.1, ale brak zaleceń dotyczących dawkowania. Dane dotyczące dzieci w wieku poniżej 5 lat nie są dostępne.” źródło: ChPL, pkt 4.2
- Grupy szczególne (cytat)
-
Zaburzenia czynności wątroby
„Zaburzenia czynności wątroby Ze względu na brak danych dotyczących stosowania we wszystkich grupach pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby i na możliwość toksycznego działania na wątrobę podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem, produkt leczniczy Arsenic trioxide Tillomed należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby (patrz punkty 4.4 i 4.8).” źródło: ChPL, pkt 4.2
- Zaburzenia czynności nerek: „Zaburzenia czynności nerek Ze względu na brak danych dotyczących stosowania we wszystkich grupach pacjentów z zaburzeniami czynności nerek, produkt leczniczy Arsenic trioxide Tillomed należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami czynności nerek.” źródło: ChPL, pkt 4.2
Ciąża
„Ciąża W badaniach na zwierzętach wykazano, że arsenu (III) tlenek ma działanie embriotoksyczne i teratogenne (patrz punkt 5.3). Nie prowadzono badań z udziałem kobiet w ciąży, leczonych arsenu (III) tlenkiem. Jeśli produkt leczniczy jest stosowany w okresie ciąży, lub jeśli pacjentka zajdzie w ciążę podczas przyjmowania tego produktu leczniczego, musi być poinformowana o potencjalnym szkodliwym działaniu na płód.” źródło: ChPL, pkt 4.6
Karmienie piersią
„Karmienie piersią Arsen przenika do mleka ludzkiego. W związku z możliwością wystąpienia ciężkich działań niepożądanych u niemowląt i dzieci karmionych piersią przez pacjentki przyjmujące arsenu (III) tlenek, należy przerwać karmienie piersią przed rozpoczęciem leczenia i nie karmić piersią w jego trakcie oraz przez dwa tygodnie po przyjęciu ostatniej dawki.” źródło: ChPL, pkt 4.6
- Płodność: „Płodność Nie prowadzono klinicznych i nieklinicznych badań płodności z arsenu (III) tlenkiem.” źródło: ChPL, pkt 4.6
Z ulotkiOficjalna informacja dla pacjenta dołączana do opakowania leku. i ChPLOficjalny dokument dla lekarzy i farmaceutów z pełnymi informacjami o leku. wyodrębnione automatycznie
Ulotka, pkt 2: Informacje ważne przed zastosowaniem leku Arsenic trioxide Tillomed
Lek Arsenic trioxide Tillomed należy podawać pod kontrolą lekarza posiadającego doświadczenie
w leczeniu ostrych białaczek.
Kiedy nie podawać leku Arsenic trioxide Tillomed
Jeśli pacjent ma uczulenie na arsenu (III) tlenek lub którykolwiek z pozostałych składników tego leku
(wymienionych w punkcie 6).
Ostrzeżenia i środki ostrożności
Przed otrzymaniem leku Arsenic trioxide Tillomed należy omówić to z lekarzem lub pielęgniarką,
jeśli:
- u pacjenta występują zaburzenia czynności nerek,
- pacjent ma jakiekolwiek zaburzenia czynności wątroby.
Lekarz zastosuje następujące środki ostrożności:
- Przed podaniem pierwszej dawki leku Arsenic trioxide Tillomed należy przeprowadzić badanie
stężenia potasu, magnezu, wapnia i kreatyniny we krwi.
- Przed podaniem pierwszej dawki należy wykonać elektrokardiogram (EKG).
- Podczas leczenia lekiem Arsenic trioxide Tillomed należy powtarzać badania krwi (potas,
magnez, wapń, czynność wątroby).
- Ponadto, dwa razy w tygodniu należy wykonywać elektrokardiogram.
- U pacjenta z ryzykiem wystąpienia określonego typu zaburzeń rytmu serca (np. torsade de
pointes lub wydłużenie odstępu QTc) czynność serca należy monitorować w trybie ciągłym.
- Lekarz może monitorować stan zdrowia pacjenta w trakcie i po zakończeniu leczenia, ponieważ
substancja czynna leku Arsenic trioxide Tillomed, czyli arsenu (III) tlenek, może powodować
powstanie innych nowotworów. Podczas każdej wizyty lekarskiej należy zgłaszać wszelkie
nowe oraz nietypowe objawy lub okoliczności.
- Należy kontrolować czynności poznawcze i sprawność ruchową, jeśli pacjent jest narażony na
ryzyko niedoboru witaminy B1.
Dzieci i młodzież
Nie zaleca się stosowania arsenu (III) tlenku u dzieci i młodzieży w wieku poniżej 18 lat.
Lek Arsenic trioxide Tillomed a inne leki
Należy powiedzieć lekarzowi lub farmaceucie o wszystkich lekach przyjmowanych przez pacjenta
obecnie lub ostatnio, a także o lekach, które pacjent planuje stosować, również o lekach, które
wydawane są bez recepty.
W szczególności należy poinformować lekarza
- o wszystkich przyjmowanych lekach, które mogą spowodować zmianę rytmu pracy serca. Leki
te obejmują:
• niektóre rodzaje leków przeciwarytmicznych (stosowanych w leczeniu nieregularnego
bicia serca, np. chinidyna, amiodaron, sotalol lub dofetylid)
• leki stosowane w leczeniu psychozy (utraty kontaktu z rzeczywistością np. tiorydazyna)
• leki stosowane w leczeniu depresji (np. amitryptylina)
• niektóre rodzaje leków stosowanych w leczeniu zakażeń bakteryjnych (np. erytromycyna
i sparfloksacyna)
• niektóre leki stosowane w leczeniu alergii, takich jak katar sienny, nazywane lekami
przeciwhistaminowymi (np. terfenadyna i astemizol)
• jakiekolwiek leki powodujące zmniejszenie stężenia magnezu lub potasu we krwi
(np. amfoterycyna B)
• cyzapryd (lek stosowany do łagodzenia niektórych dolegliwości żołądkowych).
Działanie tych leków na pracę serca może się pogorszyć w związku ze stosowaniem arsenu
(III) tlenku. Należy pamiętać o poinformowaniu lekarza o wszystkich przyjmowanych lekach.
- jeśli pacjent aktualnie przyjmuje lub ostatnio przyjmował leki, które mogą wpływać na
czynność wątroby. W razie wątpliwości należy pokazać butelkę lub opakowanie lekarzowi.
Arsenic trioxide Tillomed z jedzeniem i piciem
Nie ma żadnych ograniczeń dotyczących jedzenia i picia podczas przyjmowania arsenu (III) tlenku.
Ciąża
Przed zastosowaniem jakiegokolwiek leku należy poradzić się lekarza lub farmaceuty.
Arsenu (III) tlenek przyjmowany przez kobiety w ciąży może być szkodliwy dla płodu.
Jeśli pacjentka jest w wieku rozrodczym, musi stosować skuteczną antykoncepcję podczas leczenia
lekiem Arsenic trioxide Tillomed i przez 6 miesięcy po jego zakończeniu.
Jeśli pacjentka jest w ciąży lub zaszła w ciążę podczas leczenia lekiem Arsenic trioxide Tillomed
należy poradzić się lekarza.
Mężczyźni również powinni stosować skuteczną metodę antykoncepcji i zaleca się im, aby nie płodzili
dziecka podczas przyjmowania leku Arsenic trioxide Tillomed oraz przez 3 miesiące po zakończeniu
leczenia.
Karmienie piersią
Przed zastosowaniem jakiegokolwiek leku należy poradzić się lekarza lub farmaceuty.
Arsenu (III) tlenek przenika do mleka ludzkiego.
Arsenu (III) tlenek może być szkodliwy dla karmionych niemowląt, dlatego nie należy karmić piersią
podczas przyjmowania tego leku oraz przez dwa tygodnie po przyjęciu ostatniej dawki arsenu (III)
tlenku.
Prowadzenie pojazdów i obsługiwanie maszyn
Przewiduje się, że arsenu (III) tlenek nie ma wpływu lub wywiera nieistotny wpływ na zdolność
prowadzenia pojazdów i obsługiwania maszyn.
Jeśli po wstrzyknięciu leku Arsenic trioxide Tillomed pacjent odczuwa dyskomfort lub pogorszyło się
jego samopoczucie, należy odczekać do ustąpienia objawów przed prowadzeniem pojazdu lub
obsługiwaniem maszyn.
Lek Arsenic trioxide Tillomed zawiera sód
Lek Arsenic trioxide Tillomed zawiera mniej niż 1 mmol sodu (23 mg) na dawkę, to znaczy lek uznaje
się za „wolny od sodu”.
Ulotka, pkt 4: Możliwe działania niepożądane
Jak każdy lek, lek ten może powodować działania niepożądane, chociaż nie u każdego one wystąpią.
W razie wystąpienia któregokolwiek z niżej wymienionych objawów należy niezwłocznie
skontaktować się z lekarzem lub pielęgniarką, gdyż mogą to być objawy ciężkiego stanu,
zwanego „zespołem różnicowania”, który może prowadzić do zgonu:
- trudności w oddychaniu
- kaszel
- ból w klatce piersiowej
- gorączka
W razie wystąpienia jednego lub więcej z niżej wymienionych objawów należy niezwłocznie
skontaktować się z lekarzem lub pielęgniarką, gdyż mogą być to objawy reakcji alergicznej:
- trudności w oddychaniu
- gorączka
- nagłe zwiększenie masy ciała
- zatrzymanie wody w organizmie
- omdlenia
- kołatanie serca (silne uderzenia serca wyczuwalne w klatce piersiowej)
Podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem mogą wystąpić niektóre z następujących działań
niepożądanych:
Bardzo często (mogą wystąpić częściej niż u 1 na 10 osób):
- zmęczenie (osłabienie), ból, gorączka, ból głowy
- nudności, wymioty, biegunka
- zawroty głowy, ból mięśni, drętwienie lub mrowienie
- wysypka lub swędzenie, zwiększone stężenie cukru we krwi, obrzęk (spowodowany nadmiarem
płynów w organizmie)
- skrócenie oddechu, przyspieszone bicie serca, nieprawidłowy zapis EKG pracy serca
- zmniejszone stężenie potasu lub magnezu we krwi, nieprawidłowe wyniki badań czynności
wątroby, w tym obecność nadmiaru bilirubiny lub gammaglutamylotransferazy we krwi
Często (mogą wystąpić nie częściej niż u 1 na 10 osób):
- zmniejszenie liczby komórek krwi (płytek krwi, czerwonych i (lub) białych komórek krwi),
zwiększona liczba białych krwinek
- dreszcze, zwiększenie masy ciała
- gorączka w wyniku zakażenia i małej liczby białych krwinek, półpasiec
- ból w klatce piersiowej, krwawienia w płucach, niedotlenienie tkanek (niskie stężenie tlenu)
zbieranie się płynu wokół serca lub płuc, niedociśnienie, nieprawidłowy rytm bicia serca
- ból mięśni, stawów lub kości, zapalenie naczyń krwionośnych
- zwiększone stężenie sodu lub magnezu, substancje ketonowe we krwi i moczu (kwasica
ketonowa), nieprawidłowe wyniki badań czynności nerek, niewydolność nerek
- ból żołądka (brzucha)
- rumień, obrzęk twarzy, nieostre widzenie
Częstość nieznana (częstość nie może być określona na podstawie dostępnych danych):
- zapalenie płuc, zakażenie krwi
- zapalenie płuc powodujące ból w klatce piersiowej i duszność, niewydolność serca
- odwodnienie, splątanie
- choroba mózgu (encefalopatia, encefalopatia Wernickego) z różnymi objawami, w tym
trudności z poruszaniem rękami i nogami, zaburzenia mowy i splątanie
Zgłaszanie działań niepożądanych
Jeśli wystąpią jakiekolwiek objawy niepożądane, w tym wszelkie objawy niepożądane niewymienione
w tej ulotce, należy powiedzieć o tym lekarzowi, farmaceucie lub pielęgniarce. Działania niepożądane
można zgłaszać bezpośrednio do Departamentu Monitorowania Niepożądanych Działań Produktów
Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych, Wyrobów Medycznych i Produktów
Biobójczych:
Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
tel.: + 48 22 49 21 301,
faks: + 48 22 49 21 309
strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl
Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.
Dzięki zgłaszaniu działań niepożądanych można będzie zgromadzić więcej informacji na temat
bezpieczeństwa stosowania leku.
ChPL, pkt 4.3: Przeciwwskazania
Nadwrażliwość na substancję czynną lub na którąkolwiek substancję pomocniczą wymienioną
w punkcie 6.1.
ChPL, pkt 4.4: Specjalne ostrzeżenia i środki ostrożności dotyczące stosowania
Pacjenci z APL z niestabilnymi objawami klinicznymi są szczególnie zagrożeni i konieczne jest u nich
częstsze monitorowanie stężeń elektrolitów i glikemii oraz częstsze wykonywanie badań
laboratoryjnych czynności układu krwiotwórczego, wątroby, nerek i krzepnięcia.
Zespół aktywacji leukocytów (zespół różnicowania APL)
U 27% pacjentów z nawracającą/oporną na leczenie APL leczonych arsenu (III) tlenkiem
występowały objawy podobne do zespołu zwanego kwas retynowy - ostra białaczka promielocytowa
(ang. Retinoic-Acid-Acute Promyelocytic Leukaemia, RA-APL) lub zespół różnicowania APL,
charakteryzujący się gorączką, dusznością, zwiększeniem masy ciała, naciekami płucnymi
z obecnością płynu wysiękowego w opłucnej lub osierdziu wraz z leukocytozą lub bez leukocytozy.
Zespół ten może prowadzić do zgonu. U nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL leczonych arsenu
(III) tlenkiem i ATRA, zespół różnicowania APL obserwowano u 19% pacjentów, w tym 5 ciężkich
przypadków. Przy pojawieniu się pierwszych objawów sugerujących występowanie zespołu
(niewyjaśniona gorączka, duszność i (lub) przyrost masy ciała, nieprawidłowe szmery w badaniu
osłuchowym klatki piersiowej lub nieprawidłowości wykryte w badaniu radiologicznym), należy
tymczasowo przerwać leczenie arsenu (III) tlenkiem i natychmiast rozpocząć podawanie dużej dawki
steroidów (10 mg deksametazonu dożylnie dwa razy na dobę) niezależnie od liczby leukocytów
i kontynuować przez przynajmniej 3 dni lub dłużej aż do zmniejszenia nasilenia objawów
podmiotowych i przedmiotowych. Zaleca się jednoczesne stosowanie diuretyków, jeśli jest to
klinicznie uzasadnione i (lub) konieczne. U większości pacjentów nie jest konieczne trwałe
zakończenie leczenia arsenu (III) tlenkiem podczas leczenia zespołu różnicowania APL. Po ustąpieniu
objawów podmiotowych i przedmiotowych można ponownie rozpocząć leczenie arsenu (III) tlenkiem,
stosując przez pierwsze 7 dni 50% wcześniej podawanej dawki. Następnie, jeśli nie doszło do
pogorszenia uprzednio obserwowanej toksyczności, można rozpocząć stosowanie arsenu (III) tlenku
w pełnej dawce. W przypadku nawrotu objawów, dawkę arsenu (III) tlenku należy zmniejszyć do
uprzednio stosowanej. Aby zapobiec wystąpieniu zespołu różnicowania APL podczas leczenia
indukującego, od 1. dnia stosowania arsenu (III) tlenku do zakończenia leczenia indukującego
pacjentom z APL można podawać prednizon (0,5 mg/kg mc. na dobę podczas leczenia indukującego).
Zaleca się, aby nie dodawać chemioterapii do leczenia steroidami, ponieważ nie ma doświadczeń
w jednoczesnym podawaniu steroidów i chemioterapii arsenu (III) tlenkiem podczas leczenia zespołu
aktywacji leukocytów. Doświadczenia uzyskane po wprowadzeniu do obrotu sugerują, że podobny
zespół może wystąpić u pacjentów z innymi rodzajami nowotworów. Pacjentów tych należy
monitorować oraz prowadzić jak opisano powyżej.
Nieprawidłowości w zapisie elektrokardiogramu (EKG)
Arsenu (III) tlenek może powodować wydłużenie odstępu QT i całkowity blok
przedsionkowo-komorowy. Wydłużenie odstępu QT może prowadzić do komorowych zaburzeń rytmu
serca typu torsade de pointes, które mogą prowadzić do zgonu. Wcześniejsze leczenie antracyklinami
może zwiększać ryzyko wydłużenia QT. Ryzyko wystąpienia torsade de pointes wiąże się z zakresem
wydłużenia odstępu QT, jednoczesnym podawaniem produktów leczniczych wydłużających odstęp
QT [(takich, jak leki przeciwarytmiczne klasy Ia i III (np. chinidyna, amiodaron, sotalol, dofetylid),
leków przeciwpsychotycznych (np. tiorydazyna), leków przeciwdepresyjnych (np. amitryptylina),
niektórych makrolidów (np. erytromycyna), niektórych leków przeciwhistaminowych (np. terfenadyna
i astemizol), niektórych antybiotyków chinolonowych (np. sparfloksacyna) i innych poszczególnych
produktów leczniczych, o których wiadomo, że zwiększają odstęp QT (np. cyzapryd)], torsade de
pointes w wywiadzie, istniejącym wcześniej wydłużonym odstępem QT, zastoinową niewydolnością
serca, podawaniem diuretyków nie oszczędzających potasu, amfoterycyny B lub innymi stanami
powodującymi wystąpienie hipokalemii lub hipomagnezemii. Podczas badań klinicznych w sytuacji
nawrotu lub oporności na leczenie, u 40% pacjentów leczonych arsenu (III) tlenkiem wystąpił
co najmniej jeden wydłużony skorygowany odstęp QT (QTc) powyżej 500 ms. Wydłużenie QTc
obserwowano pomiędzy 1. a 5. tygodniem po infuzji arsenu (III) tlenku, a powrót do wartości
wyjściowej obserwowano pod koniec 8. tygodnia po infuzji arsenu (III) tlenku. U jednego pacjenta
(otrzymującego kilka produktów leczniczych jednocześnie, w tym amfoterycynę B) podczas leczenia
indukującego nawrotu APL arsenu (III) tlenkiem wystąpił bezobjawowy przypadek torsade de
pointes. U 15,6% nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL leczonych arsenu (III) tlenkiem
jednocześnie z ATRA wystąpiło wydłużenie QTc (patrz punkt 4.8). U jednego nowo
zdiagnozowanego pacjenta zakończono leczenie indukujące 3. dnia, ze względu na znaczne
wydłużenie odstępu QTc i nieprawidłowe stężenia elektrolitów.
Zalecenia EKG i monitorowania elektrolitów
Przed rozpoczęciem leczenia arsenu (III) tlenkiem należy wykonać EKG z 12 odprowadzeniami,
badanie stężenia elektrolitów (potas, wapń i magnez) i kreatyniny w surowicy, skorygować istniejące
wcześniej nieprawidłowe stężenia elektrolitów oraz, jeśli jest to możliwe, przerwać podawanie
produktów leczniczych wydłużających odstęp QT. Pacjenci z czynnikami ryzyka wydłużenia odstępu
QTc lub czynnikami ryzyka torsade de pointes powinni być monitorowani w sposób ciągły (EKG).
W przypadku, gdy odstęp QTc jest większy niż 500 ms, przed rozważeniem zastosowania arsenu (III)
tlenku należy podjąć działania korygujące i za pomocą serii badań EKG ponownie ocenić odstęp QTc,
i jeśli jest taka możliwość, skonsultować się ze specjalistą. Podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem
należy utrzymywać stężenie potasu powyżej 4 mEq/L, a stężenie magnezu powyżej 1,8 mg/dL. Należy
ponownie ocenić pacjentów, u których bezwzględna wartość odstępu QT > 500 ms i podjąć
natychmiastowe działanie w celu skorygowania jednocześnie występujących czynników ryzyka,
oceniając korzyści oraz ryzyko związane z kontynuacją lub przerwaniem leczenia arsenu (III)
tlenkiem. Jeśli wystąpi omdlenie, pojawi się szybkie lub nieregularne bicie serca, pacjent musi być
hospitalizowany i monitorowany w sposób ciągły. Należy ocenić stężenie elektrolitów w surowicy
i tymczasowo przerwać leczenie arsenu (III) tlenkiem, dopóki odstęp QTc nie ulegnie skróceniu
poniżej 460 ms, zaburzenia elektrolitowe nie zostaną skorygowane oraz nie ustąpią omdlenia
i nieregularny rytm serca. Po ustąpieniu powyższych nieprawidłowości należy ponownie rozpocząć
leczenie, stosując 50% uprzednio stosowanej dawki dobowej. Jeśli w ciągu 7 dni od wznowienia
leczenia, stosując zmniejszoną dawkę, nie dojdzie do ponownego wydłużenia odstępu QTc, można
rozpocząć leczenie arsenu (III) tlenkiem w dawce 0,11 mg/kg mc. na dobę przez drugi tydzień. Jeśli
nie dojdzie do wydłużenia odstępu QTc, dawkę dobową można zwiększyć do 100% dawki
początkowej. Nie ma danych dotyczących wpływu arsenu (III) tlenku na odstęp QTc podczas infuzji.
Podczas leczenia indukującego i konsolidującego, elektrokardiogramy należy wykonywać dwa razy
w tygodniu, a w przypadku pacjentów niestabilnych klinicznie - częściej.
Hepatotoksyczność (3. stopnia lub większa)
Podczas leczenia indukującego lub konsolidującego arsenu (III) tlenkiem jednocześnie z ATRA,
u 63,2% nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL z grupy niskiego lub pośredniego ryzyka
obserwowano toksyczne działanie na wątrobę 3. lub 4. stopnia (patrz punkt 4.8). Działanie toksyczne
ustępowało jednak po tymczasowym odstawieniu arsenu (III) tlenku lub ATRA, lub obu. Stosowanie
arsenu (III) tlenku należy przerwać przed planowanym zakończeniem leczenia w momencie, gdy
odnotuje się 3. lub większy stopień hepatotoksyczności wg ogólnych kryteriów toksyczności
Krajowego Instytutu ds. Chorób Nowotworowych (ang. National Cancer Institute Common Toxicity
Criteria). Gdy tylko stężenie bilirubiny i (lub) aminotransferazy asparaginianowej (AspAT) i (lub)
fosfatazy alkalicznej zmniejszy się do wartości 4-krotnie poniżej górnej granicy normy, należy
ponownie rozpocząć leczenie arsenu (III) tlenkiem, stosując przez pierwsze 7 dni 50% poprzedniej
dawki dobowej. Następnie, w przypadku braku pogorszenia wcześniej obserwowanej toksyczności,
należy stosować arsenu (III) tlenek w pełnej dawce. Jeśli hepatotoksyczność wystąpi ponownie,
konieczne jest trwałe przerwanie stosowania arsenu (III) tlenku.
Opóźnienie podania i modyfikowanie dawki
Stosowanie arsenu (III) tlenku należy tymczasowo przerwać przed planowanym zakończeniem
leczenia w momencie, gdy odnotuje się stopień toksyczności 3 lub większy wg ogólnych kryteriów
toksyczności Krajowego Instytutu ds. Chorób Nowotworowych (National Cancer Institute Common
Toxicity Criteria) uważany za prawdopodobnie związany z leczeniem arsenu (III) tlenkiem (patrz
punkt 4.2).
Badania laboratoryjne
Podczas fazy leczenia indukującego, stężenia elektrolitów i glukozy we krwi, parametry
hematologiczne, czynności wątroby, nerek i krzepnięcia należy badać u pacjentów przynajmniej dwa
razy w tygodniu, a w przypadku pacjentów niestabilnych klinicznie częściej. Podczas fazy
konsolidacyjnej leczenia badania takie należy wykonywać przynajmniej raz w tygodniu.
Zaburzenia czynności nerek
Ze względu na brak danych dotyczących stosowania u wszystkich grup pacjentów z zaburzeniami
czynności nerek, arsenu (III) tlenek należy stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami czynności
nerek. Doświadczenie dotyczące stosowania u pacjentów z ciężką niewydolnością nerek nie jest
wystarczające do określenia czy konieczne jest dostosowanie dawkowania.
Nie badano stosowania arsenu (III) tlenku u pacjentów dializowanych.
Zaburzenia czynności wątroby
Ze względu na brak danych dotyczących stosowania u wszystkich grup pacjentów z zaburzeniami
czynności wątroby i na możliwość wystąpienia toksycznego działania na wątrobę podczas leczenia
arsenu (III) tlenkiem, należy go stosować ostrożnie u pacjentów z zaburzeniami czynności wątroby
(patrz punkt 4.4 dotyczący hepatotoksyczności i punkt 4.8). Doświadczenie dotyczące stosowania
u pacjentów z ciężką niewydolnością wątroby nie jest wystarczające do określenia czy konieczne jest
dostosowanie dawkowania.
Pacjenci w podeszłym wieku
Istnieją ograniczone kliniczne dane dotyczące stosowania arsenu (III) tlenku u pacjentów w
podeszłym wieku. Należy zachować ostrożność podczas stosowania produktu leczniczego u tych
pacjentów.
Hiperleukocytoza
U niektórych pacjentów z nawracającą/oporną na leczenie APL w czasie leczenia arsenu (III) tlenkiem
występowała hiperleukocytoza (≥ 10 x 103/mikrolitr). Wydaje się, że nie istnieje związek pomiędzy
wyjściową liczbą białych krwinek (ang. white blood cells, WBC) a wystąpieniem hiperleukocytozy,
jak również nie istnieje korelacja pomiędzy wyjściową liczbą WBC a maksymalnymi wartościami
WBC. Hiperleukocytozy nigdy nie leczono za pomocą dodatkowej chemioterapii. Hiperleukocytoza
zanikała podczas dalszego podawania arsenu (III) tlenku. Wartości WBC podczas leczenia
konsolidującego nie były tak duże, jak podczas leczenia indukującego i wynosiły < 10 x 103/mikrolitr,
z wyjątkiem jednego pacjenta, u którego wartość WBC podczas leczenia konsolidującego wynosiła
22 x 103/mikrolitr. Leukocytoza wystąpiła u dwudziestu pacjentów (50%) z nawracającą/oporną na
leczenie APL, jednak u wszystkich tych pacjentów liczba WBC malała lub ulegała normalizacji do
czasu remisji w obrazie szpiku i nie było konieczne stosowanie cytotoksycznej chemioterapii lub
leukoferezy. U nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL z grupy niskiego lub pośredniego ryzyka,
leukocytoza wystąpiła podczas leczenia indukującego u 35 z 74 (47%) pacjentów (patrz punkt 4.8).
We wszystkich przypadkach zastosowano leczenie hydroksymocznikiem z dobrym rezultatem.
Pacjentom z nowo zdiagnozowaną lub nawracającą/oporną na leczenie APL, u których wystąpiła
utrzymująca się leukocytoza po rozpoczęciu leczenia, należy podać hydroksymocznik. Leczenie
hydroksymocznikiem należy kontynuować, stosując ustaloną dawkę umożliwiającą utrzymanie liczby
białych krwinek na poziomie ≤ 10 x 103/mikrolitr. Następnie należy stopniowo zmniejszać dawkę.
Tabela 1 Zalecenia dotyczące rozpoczęcia stosowania hydroksymocznika
WBC Hydroksymocznik
10–50 x 103/mikrolitr 500 mg cztery razy na dobę
> 50 x 103/mikrolitr 1000 mg cztery razy na dobę
Rozwój drugiego pierwotnego nowotworu złośliwego
Substancja czynna produktu leczniczego Arsenic trioxide Tillomed, czyli arsenu (III) tlenek, jest
rakotwórcza dla człowieka. Pacjentów należy monitorować w kierunku rozwoju drugiego pierwotnego
nowotworu złośliwego.
Encefalopatia
Podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem zgłaszano przypadki encefalopatii. U pacjentów z niedoborem
witaminy B1 po leczeniu arsenu (III) tlenkiem zgłaszano przypadki encefalopatii Wernickego.
Po rozpoczęciu stosowania arsenu (III) tlenku, pacjentów narażonych na ryzyko niedoboru witaminy
B1 należy uważnie obserwować w kierunku objawów przedmiotowych i podmiotowych encefalopatii.
W niektórych przypadkach encefalopatia ustąpiła po zastosowaniu suplementacji witaminy B1.
Substancja pomocnicza o znanym działaniu
Produkt leczniczy zawiera mniej niż 1 mmol (23 mg) sodu na dawkę, to znaczy produkt leczniczy
uznaje się za „wolny od sodu”.
ChPL, pkt 4.5: Interakcje z innymi produktami leczniczymi i inne rodzaje interakcji
Nie przeprowadzono formalnej oceny interakcji farmakokinetycznych pomiędzy arsenu (III) tlenkiem
a innymi produktami leczniczymi.
Produkty lecznicze powodujące wydłużenie odstępu QT/QTc, hipokaliemię lub hipomagnezemię
Podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem można spodziewać się wydłużenia odstępu QT/QTc.
Donoszono też o przypadkach torsade de pointes i całkowitego bloku serca. U pacjentów, którzy
przyjmują lub wiadomo, że wcześniej przyjmowali produkty lecznicze powodujące hipokaliemię lub
hipomagnezemię, takie jak diuretyki lub amfoterycynę B, może być większe ryzyko wystąpienia
torsade de pointes. Zaleca się ostrożność podczas podawania arsenu (III) tlenku jednocześnie z innymi
produktami leczniczymi, które powodują wydłużenie odstępu QT/QTc, takimi jak antybiotyki
makrolidowe, przeciwpsychotyczna tiorydazyna lub produkty lecznicze powodujące wystąpienie
hipokaliemii lub hipomagnezemii. Dodatkowe informacje o produktach leczniczych wydłużających
QT podano w punkcie 4.4.
Produkty lecznicze o potwierdzonym toksycznym działaniu na wątrobę
Podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem może wystąpić toksyczne działanie na wątrobę. Należy go
stosować ostrożnie jednocześnie z innymi produktami leczniczymi o znanym działaniu
hepatotoksycznym (patrz punkty 4.4 i 4.8).
Inne przeciwbiałaczkowe produkty lecznicze
Wpływ arsenu (III) tlenku na skuteczność innych przeciwbiałaczkowych produktów leczniczych
nie jest znany.
ChPL, pkt 4.8: Działania niepożądane
Podsumowanie profilu bezpieczeństwa
Podczas badań klinicznych, związane z leczeniem działania niepożądane 3. i 4. stopnia wg skali CTC
wystąpiły u 37% pacjentów z nawracającą/oporną na leczenie APL. Do najczęściej zgłaszanych
działań niepożądanych należała hiperglikemia, hipokaliemia, neutropenia oraz zwiększenie
aktywności aminotransferazy alaninowej (AlAT). Leukocytoza wystąpiła u 50% pacjentów
z nawracającą/oporną na leczenie APL i była odnotowana w ocenie hematologicznej.
Przypadki ciężkich działań niepożądanych były częste (1-10%) i spodziewano się ich w populacji
z nawracającą/oporną na leczenie APL. Takie przypadki ciężkich działań niepożądanych, związanych
z arsenu (III) tlenkiem obejmowały zespół różnicowania APL (3), leukocytozę (3), wydłużenie
odstępu QT (4, 1 przypadek z torsade de pointes), migotanie/trzepotanie przedsionków (1),
hiperglikemię (2) oraz różne przypadki ciężkich działań niepożądanych związanych z krwotokiem,
zakażeniami, bólem, biegunką i nudnościami.
Zwykle, pojawiające się w związku z leczeniem działania niepożądane miały tendencję do zanikania
wraz z upływem czasu u pacjentów z nawracającą/oporną na leczenie APL, co prawdopodobnie
można tłumaczyć łagodzeniem choroby podstawowej. Pacjenci wykazywali tendencję do lepszego
tolerowania leczenia konsolidującego i podtrzymującego, niż leczenia indukującego. Prawdopodobnie
wynika to z mylenia działań niepożądanych z niekontrolowanym rozwojem choroby na początku
7
leczenia i jednoczesnym podawaniem wielu produktów leczniczych, koniecznych dla opanowania
objawów i choroby.
W wieloośrodkowym badaniu równoważności (ang. non-inferiority) III fazy, porównującym
stosowanie kwasu all-trans-retynowego (ATRA) jednocześnie z chemioterapią do ATRA wraz
z arsenu (III) tlenkiem u nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL z grupy niskiego lub pośredniego
ryzyka (badanie APL0406; patrz punkt 5.1) u pacjentów leczonych arsenu (III) tlenkiem obserwowano
ciężkie działania niepożądane, w tym hepatotoksyczność, małopłytkowość, neutropenię i wydłużenie
odstępu QTc.
Tabelaryczny wykaz działań niepożądanych
Zaobserwowano następujące działania niepożądane w badaniu APL0406 u nowo zdiagnozowanych
pacjentów oraz w badaniach klinicznych i (lub) po wprowadzeniu do obrotu u pacjentów
z nawracającą/oporną na leczenie APL. Wymienione poniżej w tabeli 2. działania niepożądane podane
są wg klasyfikacji układów i narządów MedDRA oraz częstości występowania w badaniach
klinicznych arsenu (III) tlenku u 52 pacjentów z nawracającą/oporną na leczenie APL. Częstość
działań niepożądanych podano jako: (bardzo często ≥ 1/10), (często ≥ 1/100 do < 1/10),
(niezbyt często ≥ 1/1000 do < 1/100), częstość nieznana (częstość nie może być określona na
podstawie dostępnych danych).
W obrębie każdej grupy o określonej częstości występowania objawy niepożądane są wymienione
zgodnie ze zmniejszającym się nasileniem.
Tabela 2
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Bardzo często
Częstość nieznana: Bardzo często
Często: Bardzo często
Częstość nieznana: Bardzo często
Często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Często
Często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Zawroty głowy Bardzo często Częstość nieznana
8
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Bardzo często
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Częstość nieznana
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Często
Częstość nieznana: Częstość nieznana
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
Bardzo często: Bardzo często
Częstość nieznana: Często
asparaginianowej -AspAT
9
Bardzo często: Często
Często: Często
Bardzo często: Często
Często: Częstość nieznana
Bardzo często: Często
Często: Częstość nieznana
Bardzo często: Częstość nieznana *
Często: Częstość nieznana*
gammaglutamylotransferazy*
*W badaniu CALGB C9710 zgłoszono 2 przypadki zwiększenia aktywności GGT stopnia ≥ 3 na
200 pacjentów otrzymujących cykle konsolidacyjne arsenu (III) tlenku (cykl 1 i cykl 2), natomiast
w grupie kontrolnej nie zgłoszono żadnego przypadku.
Opis wybranych działań niepożądanych
Zespół różnicowania
Podczas leczenia arsenu (III) tlenkiem u 14 z 52 pacjentów biorących udział w badaniach APL
w sytuacji nawrotu wystąpił co najmniej jeden objaw zespołu różnicowania APL, charakteryzującego
się gorączką, dusznością, zwiększeniem masy ciała, naciekami płucnymi i obecnością płynu
wysiękowego w opłucnej lub osierdziu, z leukocytozą lub bez leukocytozy (patrz punkt 4.4). Podczas
leczenia indukującego u dwudziestu siedmiu pacjentów wystąpiła leukocytoza
(WBC ≥ 10 x 103/mikrolitr), u 4 z nich wartości przekraczały 100 000/mikrolitr. Pomiary wyjściowe
liczby białych krwinek (WBC) nie korelowały z rozwojem leukocytozy podczas badania, a wartości
WBC podczas leczenia konsolidującego nie były tak wysokie, jak podczas leczenia indukującego.
Podczas tych badań leukocytozy nie leczono chemioterapeutykami. Produkty lecznicze stosowane do
zmniejszenia liczby białych krwinek często nasilają toksyczność związaną z leukocytozą i żadne
standardowe podejście nie było skuteczne. Jeden pacjent leczony w ramach programu zezwalającego
na użycie produktu leczniczego przed jego zarejestrowaniem (tzw. compassionate use) zmarł
z powodu udaru niedokrwiennego mózgu. Miało to związek z leukocytozą, która wystąpiła po
leczeniu chemoterapeutycznymi produktami leczniczymi zastosowanymi w celu zmniejszenia liczby
WBC. Zalecanym podejściem jest obserwacja, a interwencję stosuje się jedynie w wybranych
przypadkach.
Wskaźnik śmiertelności w sytuacji nawrotu w badaniach zasadniczych w związku z krwotokiem,
któremu towarzyszy rozsiane wykrzepianie wewnątrznaczyniowe (ang. Disseminated Intravascular
Coagualtion, DIC) był bardzo częsty (> 10%). Było to zgodne z wcześniejszymi doniesieniami
o śmiertelności w piśmiennictwie.
Zespół różnicowania obserwowano u 19% pacjentów, w tym 5 ciężkich przypadków, z nowo
zdiagnozowaną APL z małym lub pośrednim ryzykiem.
W doniesieniach po wprowadzeniu do obrotu, zespół różnicowania, podobnie jak zespół kwasu
retynowego, zgłaszano również w przypadku leczenia arsenu (III) tlenkiem nowotworów złośliwych
innych niż ostra białaczka promielocytowa.
Wydłużenie odstępu QT
Arsenu (III) tlenek może powodować wydłużenie odstępu QT (patrz punkt 4.4). Wydłużenie odstępu
QT może prowadzić do komorowych zaburzeń rytmu serca typu torsade de pointes, które mogą
prowadzić do zgonu. Ryzyko torsade de pointes wiąże się z zakresem wydłużenia odstępu QT,
jednoczesnym podawaniem produktów leczniczych wydłużających odstęp QT, torsade de pointes
w wywiadzie, istniejącym wcześniej wydłużeniem odstępu QT, zastoinową niewydolnością serca,
podawaniem diuretyków nie oszczędzających potasu lub innymi stanami powodującymi wystąpienie
hipokaliemii lub hipomagnezemii. U jednej pacjentki (otrzymującej kilka produktów leczniczych
jednocześnie, w tym amfoterycynę B) wystąpił bezobjawowy przypadek torsade de pointes podczas
leczenia indukującego nawrotu APL arsenu (III) tlenkiem. Pacjentka przeszła do fazy leczenia
10
konsolidującego bez dalszych objawów wydłużenia odstępu QT.
Wydłużenie QTc obserwowano u 15,6% pacjentów z nowo zdiagnozowaną APL z małym lub
pośrednim ryzykiem. U jednego nowo zdiagnozowanego pacjenta zakończono leczenie indukujące
3. dnia ze względu na znaczne wydłużenie odstępu QTc i nieprawidłowe stężenia elektrolitów.
Neuropatia obwodowa
Neuropatia obwodowa, charakteryzująca się parestezją i (lub) zaburzeniem czucia, jest częstym
i dobrze poznanym wynikiem działania arsenu obecnego w otoczeniu. Jedynie dwóch pacjentów
z nawracającą/oporną na leczenie APL wcześniej przerwało leczenie w związku z tym działaniem
niepożądanym, a jednemu z nich w kolejnym protokole podano dodatkowo arsenu (III) tlenek.
U 44% pacjentów z nawracającą/oporną na leczenie APL wystąpiły objawy, które mogły się wiązać
z neuropatią. W większości przypadków objawy miały charakter łagodny do umiarkowanego i były
odwracalne po przerwaniu leczenia arsenu (III) tlenkiem.
Hepatotoksyczność (3.-4. stopnia)
Podczas leczenia indukującego lub konsolidującego arsenu (III) tlenkiem jednocześnie z ATRA,
u 63,2% nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL z grupy niskiego lub pośredniego ryzyka
obserwowano toksyczne działanie na wątrobę 3. lub 4. stopnia. Działanie toksyczne ustępowało
jednak po tymczasowym odstawieniu arsenu (III) tlenku lub ATRA, lub obu (patrz punkt 4.4).
Toksyczność hematologiczna i działanie toksyczne na układ pokarmowy
U nowo zdiagnozowanych pacjentów z APL z grupy niskiego lub pośredniego ryzyka obserwowano
przypadki toksycznego działania na układ pokarmowy, neutropenii 3. lub 4. stopnia i małopłytkowości
3. lub 4. stopnia, ale występowały one 2,2 razy rzadziej u pacjentów leczonych arsenu (III) tlenkiem
jednocześnie z ATRA niż u pacjentów leczonych ATRA i chemioterapią.
Zgłaszanie podejrzewanych działań niepożądanych
Po dopuszczeniu produktu leczniczego do obrotu istotne jest zgłaszanie podejrzewanych działań
niepożądanych. Umożliwia to nieprzerwane monitorowanie stosunku korzyści do ryzyka stosowania
produktu leczniczego. Osoby należące do fachowego personelu medycznego powinny zgłaszać
wszelkie podejrzewane działania niepożądane za pośrednictwem Departamentu Monitorowania
Niepożądanych Działań Produktów Leczniczych Urzędu Rejestracji Produktów Leczniczych,
Wyrobów Medycznych i Produktów Biobójczych:
Al. Jerozolimskie 181C
02-222 Warszawa
tel.: + 48 22 49 21 301
faks: + 48 22 49 21 309
strona internetowa: https://smz.ezdrowie.gov.pl
Działania niepożądane można zgłaszać również podmiotowi odpowiedzialnemu.